با اين آيه ، سوره احزاب در حقيقت تمام شده است ، چون مساله اطاعت خدا و رسول ، كلام جامعى است كه همه احكام سابق از واجبات و محرمات را شامل مىشود ، و دو آيه بعدى به منزله متمم براى آيه مورد بحث است .
* ( « إِنَّا عَرَضْنَا الأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الإِنْسانُ إِنَّه كانَ ظَلُوماً جَهُولًا ) * . . . * ( غَفُوراً رَحِيماً » ) * امانت - هر چه باشد - به معناى چيزى است كه نزد غير وديعه بسپارند ، تا او آن را براى سپارنده حفظ كند ، و سپس به وى برگرداند ، و در آيه مورد بحث امانت عبارت است از چيزى كه خداى تعالى آن را به انسان به وديعه سپرده ، تا انسان آن را براى خدا حفظ كند ، و سالم و مستقيم نگه بدارد ، و سپس به صاحبش يعنى خداى سبحان برگرداند .
و اما اينكه اين امانت چيست ؟ از جمله * ( « لِيُعَذِّبَ اللَّه الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ . . . » ) * بر مىآيد كه امانت مذكور چيزى است كه نفاق و شرك و ايمان هر سه بر حمل آن امانت مترتب مىشود ، در نتيجه حاملين آن امانت به سه طائفه تقسيم مىشوند ، چون كيفيت حمل آنان مختلف است .
از اين جا مىفهميم كه ناگزير امانت مذكور امرى است مربوط به دين حق ، كه دارنده آن متصف به ايمان ، و فاقد آن متصف به شرك ، و آن كس كه ادعاى آن را مىكند ، ولى در واقع فاقد آن است ، متصف به نفاق مىشود .
حال آيا اين امر عبارت است از اعتقاد حق ، و شهادت بر توحيد خدا ، و يا مجموع عقايد و اعمال ؟ و به عبارت ديگر ، امر مزبور عبارت است از صرف اعتقاد به همه عقايد دين حق ، با قطع نظر از عمل به لوازم آن ؟ و يا اينكه عبارت از داشتن آن عقايد به ضميمه عمل به آن ، و يا آنكه هيچ يك از اين احتمالها نيست بلكه عبارت است از آن كمالى كه از ناحيه داشتن يكى از آن امور براى انسان حاصل مىشود .
از اين احتمالها احتمال اولى كه توحيد است ممكن نيست منظور باشد ، براى اينكه آيه شريفه مىفرمايد آسمان و زمين و كوه ها از حمل آن امانت مضايقه كردند ، و حال آنكه به حكم صريح قرآن آسمانها و زمين و كوه ها و تمامى موجودات ، خدا را يگانه دانسته ، و به حمد او تسبيح مىگويند ، هم چنان كه فرموده : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه » « 1 » و در آيه مورد بحث مىفرمايد آسمانها و زمين از پذيرفتن آن امانت سرباز زدند ، پس معلوم مىشود امانت
هامش
( 1 ) و هيچ موجودى نيست مگر آنكه خدا را به حمد او تسبيح مىگويد . سوره اسرى ، آيه 44 .