و مؤمنان را مژده بده كه از ناحيه خدا فضلى بس بزرگ دارند ( 47 ) .
و كافران و منافقان را اطاعت مكن ، و آزارشان را واگذار كن و بر خدا توكل كن ، و خدا براى اعتماد كافى است ( 48 ) .
بيان آيات
اين آيات مؤمنين را به ذكر و تسبيح دعوت نموده و به ايشان بشارت و وعده جميل مىدهد ، و رسول خدا ( ص ) را با صفات كريم خود خطاب نموده و به او دستور مىدهد كه به مؤمنين بشارت دهد ، و كفار و منافقين را اطاعت نكند ، احتمال اين نيز هست ، كه گفتار در باره مؤمنين در ايامى و گفتار در باره كفار و منافقين در ايامى ديگر نازل شده باشد .
* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّه ذِكْراً كَثِيراً » ) * كلمه « ذكر » در مقابل « نسيان » به معناى به ياد داشتن است ، و آن عبارت است از اينكه آدمى نيروى ادراك خود را متوجه ياد شده كند ، حالا يا به اينكه نام آن را ببرد ، و يا صفات او را به زبان جارى كند ، خلاصه چيزى به زبان بگويد ، كه حكايت از آن مذكور كند ، اين يكى از مصاديق ذكر است ، ( و گر نه مصداق مهمتر از آن اين است كه در قلب به ياد او باشى ) * ( « وَسَبِّحُوه بُكْرَةً وَأَصِيلًا » ) * كلمه « تسبيح » به معناى منزه داشتن است ، و اين كلمه نيز مانند كلمه ذكر بستگى به لفظ ندارد ، هر چند تسبيح به لفظ يعنى گفتن سبحان اللَّه نيز يكى از مصاديق آن است ( و گرنه تسبيح در سويداى دل از آن مهمتر است ) .
كلمه « بكرة » به معناى اول روز و كلمه « اصيل » به معناى آخر روز و بعد از عصر است ، و اگر تسبيح را مقيد به « بكره » و « اصيل » كرده ، براى اين است كه اين دو هنگام ، هنگام تحول احوال افق است ، در صبح ، افق تاريك روشن مىشود ، و در غروب دوباره رو به تاريكى مىگذارد ، و اين تغيير و دگرگونى مناسب با اين است كه خداى را منزه از تغير و تحول ، و معرض دگرگونى بودن بدانيم ، ممكن هم هست دو كلمه بكرة و اصيل كنايه باشد از دوام ، مانند شب و روز در آيه « يُسَبِّحُونَ لَه بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ » « 1 » .
هامش
( 1 ) او را در شب و روز تسبيح مىگويند ، يعنى دائما در تسبيح او هستند . سوره سجده ، آيه 38 .