* ( « هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُه لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ » ) * معناى جامع كلمه « صلاة » - به طورى كه از موارد استعمال آن فهميده مىشود - انعطاف است ، چيزى كه هست اين معناى جامع به خاطر اختلاف مواردى كه به آن نسبت داده مىشود مختلف مىشود ، و به همين جهت بعضى « 1 » گفتهاند : صلات از خدا به معناى رحمت ، و از ملائكه به معناى استغفار ، و از مردم دعا است ، ليكن اين را نيز بايد دانست كه هر چند صلات از خدا به معناى رحمت است ، اما نه هر رحمت ، بلكه رحمت خاصى كه ذخيره آخرت براى خصوص مؤمنين است ، و سعادت آخرتى آنان و فلاح ابديشان ، مترتب بر آن مىشود ، و بدين جهت است كه به دنبال جمله مورد بحث علت صلوات فرستادن خداى تعالى را چنين بيان كرده : * ( « لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً » ) * صلوات مىفرستد ، تا شما را از تاريكىها به سوى نور بيرون آورد ، چون او همواره نسبت به مؤمنين رحيم است .
اين نكته را نيز بايد دانست كه خداى تعالى در كلام خود همواره ياد خود مر بندگان را مترتب كرده بر ياد بندگان مر او را ، و فرموده : « فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ » « 2 » هم چنان كه فراموش كردن بندگان وى را ، باعث فراموشى خدا مر بندگان را دانسته ، و فرموده : « نَسُوا اللَّه فَنَسِيَهُمْ » « 3 » ، يكى از مصاديق ياد آورى خدا بندگان خود را ، همانا درود فرستادن او بر آنان است ، و اين خود يادآورى ايشان است به رحمت ، كه مترتب شده بر ياد بندگان خداى خود را ، چون فرمود :
اگر خدا را بسيار ياد كنند ، و او را صبح و شام تسبيح گويند ، خدا هم بسيار بر آنان درود مىفرستد ، و غرق نورشان مىكند ، و از ظلمتها دورشان مىسازد .
همه اينها را بدان جهت گفتيم كه معلوم شود جمله او كسى است كه صلوات بر شما مىفرستد . . . ، در مقام تعليل آيه قبل است ، كه مىفرمود : اى كسانى كه ايمان آوردهايد خدا را بسيار ياد كنيد ، و اين تعليل همان قاعده كلى قبل را مىرساند ، و مىفهماند كه اگر شما خدا را زياد ياد كنيد ، خدا هم به رحمت خود زياد شما را ياد مىكند ، و از ظلمتها به سوى نور بيرونتان مىسازد ، و از اين معنا استفاده مىشود كه مراد از ظلمتها ، ظلمتهاى فراموش كردن خدا ، و غفلت از او است ، و مراد از نور نور ذكر خدا است .
* ( « وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً » ) * در اينجا با اينكه جا داشت بفرمايد « و كان بكم رحيما -
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 22 ، ص 43 .
( 2 ) به يادم باشيد تا به يادتان باشم . سوره بقره ، آيه 152 .
( 3 ) خدا را فراموش كردند ، خدا هم ايشان را فراموش كرد . سوره توبه ، آيه 67 .