و تقدير آيه « ذا سراج منير - صاحب سراجى منير » است ، بيهوده خود را به زحمت انداختهاند .
* ( « وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّه فَضْلًا كَبِيراً » ) * كلمه « فضل » به معناى عطا كردن بدون استحقاق گيرنده است ، و در جاى ديگر عطاى خود را توصيف كرده و فرموده : « مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَه عَشْرُ أَمْثالِها » « 1 » ، و نيز فرموده :
« لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَلَدَيْنا مَزِيدٌ » « 2 » ، كه در اين دو آيه بيان كرده كه او از ثواب آن قدر مىدهد ، كه يك مقدارش در مقابل عمل قرار مىگيرد ، و بيشترش در مقابل عملى قرار نمىگيرد ، و اين همان فضل است ، و در آيه شريفه هيچ دليلى نيست بر اينكه دلالت كند كه اين اجر زيادى مخصوص آخرت است .
* ( « وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه . . . » ) *
معناى اطاعت كافران و منافقان در اول سوره گذشت .
* ( « وَدَعْ أَذاهُمْ » ) * يعنى آنچه به تو آزار مىرسانند رها كن ، و در مقام پىگيرى آن برميا ، و خود را مشغول بدان مساز ، دليل بر اينكه معنايش اين است كه ما گفتيم ، جمله * ( « وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه » ) * است ، يعنى تو خود را در دفع آزار آنان مستقل ندان ، بلكه خدا را وكيل خود در اين دفع بدان ، و خدا براى وكالت كافى است .
بحث روايتى
در كافى به سند خود از ابن قداح ، از امام صادق ( ع ) روايت كرده كه گفت : هيچ چيزى در عالم نيست مگر آنكه حد و اندازه اى دارد ، كه وقتى بدان حد رسيد تمام مىشود ، مگر ذكر خدا كه هيچ حدى برايش نيست ، كه بگويى وقتى از اين حد گذشت ديگر ذكر خدا خوب نيست ، خداى عز و جل واجباتى را واجب كرد كه هر كس آن واجبات را بجا آرد حدش را آورده ، مثلا ماه مبارك رمضان حد روزه واجب ، و حج خانه خدا ، حد آن است ، هر كس آن ماه را روزه بدارد ، و حج واجب را بجا بياورد ، حدش را آورده ، اما ذكر خدا چنين نيست ، چون خدا به اندك آن راضى نيست ، و براى زيادش هم حدى معين نكرده ، امام ( ع ) سپس اين آيه را تلاوت كرد : * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّه ذِكْراً كَثِيراً وَسَبِّحُوه بُكْرَةً وَأَصِيلًا » ) * ،
هامش
( 1 ) هر كس كار نيك كند ده برابر اجر دارد . سوره انعام ، آيه 160 .
( 2 ) هر چه بخواهند در اختيار دارند و بيش از خواستشان نيز نزد ما هست . سوره ق ، آيه 35 .