* ( « وَما جَعَلَ أَزْواجَكُمُ اللَّائِي تُظاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهاتِكُمْ » ) * در جاهليت ، رسم بود وقتى مرد از دست همسرش به خشم مىآمد ، و مىخواست او را طلاق دهد يك نوع طلاقشان اين بود كه بگويد : پشت تو چون پشت مادرم است ، و يا بگويد بر من باد كه پشت تو را چون پشت مادرم بدانم ، و اين عمل را « ظهار » مىناميدند و يك نوع طلاق مىدانستند كه اسلام آن را لغو كرد .
و بنا بر اين مفاد آيه اين است كه خداى تعالى همسران شما را به صرف اينكه ظهار كنيد ، و بگوييد پشت تو چون پشت مادرم است ، مادر شما قرار نمىدهد ، و چون قرار نداده ، پس هيچ اثرى براى اين كلام نيست ، و شارع اسلام آن را معتبر نشمرده .
* ( « وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ » ) * كلمه « ادعياء » جمع دعى ، به معناى پسر خوانده است ، و در جاهليت اين عمل « دعاء » و « تبنى » در بينشان دائر و معمول بوده است ، و همچنين در بين امتهاى مترقى آن روز ، مانند روم و فارس كه وقتى كودكى را پسر خود مىخواندند ، احكام فرزند صلبى را در حق او اجراء مىكردند ، يعنى اگر دختر بود ازدواج با او را حرام مىدانستند ، و چون پدر خوانده مىمرد ، به او نيز مانند ساير فرزندان ارث مىدادند ، و همچنين ساير احكام پدر و فرزندى را در باره او اجراء مىكردند ، و اسلام اين عمل را نيز لغو كرد .
بنا بر اين مفاد آيه اين است كه خداى تعالى آن كسانى را كه شما آنها را فرزند خود خواندهايد ، فرزندان شما قرار نداده تا احكام فرزندان صلبى در حق آنان نيز جارى باشد . * ( « ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ وَاللَّه يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ » ) * كلمه « ذلكم » در اين آيه اشاره به مساله ظهار ، و فرزندخواندگى ، و يا تنها اشاره به مساله دومى است ، كه البته ظهور آيه در احتمال دومى روشنتر است ، مؤيدش هم اين است كه در آيه بعدى تنها حكم فرزندخواندگى را بيان مىكند .
و اينكه فرمود : * ( « قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ » ) * معنايش اين است : اينكه شما فرزند ديگرى را به خود نسبت مىدهيد ، سخنى است كه با دهانهاى خود مىگوييد ، و جز اين اثرى ندارد ، و اين تعبير كنايه است از بى اثر بودن اين سخن ، هم چنان كه در آيه « كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها » « 1 » نيز كنايه از بيهودگى آن سخن است .
* ( « وَاللَّه يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ » ) * - معناى حق بودن قول خدا اين است كه او از
هامش
( 1 ) حاشا ، اين سخنى است كه وى آن را خواهد گفت . سوره مؤمنون ، آيه 100 .