رسول خدا ( ص ) باشد ، و اين مطلب در نظائر جمله مورد بحث گذشت .
* ( « اللَّه الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ ) * . . . * ( أفَلا تَتَذَكَّرُونَ » ) * تفسير اين آيه در تفسير آيه « خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ . . . ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ » « 1 » و در آياتى نظير آن گذشت ، و نيز در گذشته گفتيم كه تعبير به استواء در عرش كنايه است از مقام تدبير موجودات ، و به نظام در آوردن آنها ، نظامى عام و پيوسته ، كه حاكم بر همه آنها باشد ، و به همين جهت كه كنايه از اين معنا است در اغلب مواردى كه اين تعبير آمده ، دنبالش يكى از تدبيرها را به عنوان نمونه ذكر كرده ، مثلا يك جا فرموده : « ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ » « 2 » ، و در جاى ديگر فرموده : « ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الأَمْرَ » « 3 » و جاى ديگر فرموده :
« ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الأَرْضِ » « 4 » و نيز فرموده : « ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ » « 5 » .
و اگر بعد از خلقت آسمانها و زمين ، مساله استواء بر عرش را ذكر كرده براى اين است كه سخن در اختصاص ربوبيت و الوهيت به خداى يگانه است ، و در چنين مقامى صرف استناد خلقت به خداى تعالى ، در باطل كردن عقيده بتپرستان كافى نبود ، چون آنها منكر اين استناد نيستند ، بلكه منكر استناد تدبير به خدا هستند ، مىگويند تدبير عالم كه همان ربوبيت بوده باشد ، كار خدايان ماست ، در نتيجه الوهيت ( استحقاق پرستش ) نيز مختص به آن خدايان است ، و براى خدا تنها اين مىماند كه رب آن ارباب و معبود آن معبودهاست . لذا لازم بود بعد از مساله خلقت ، استواء بر عرش را هم بياورد ، چون بين خلقت و تدبير ملازمه هست ، يعنى يكى از ديگرى جدايى پذير نيست ، لذا در آيه مورد بحث هر دو را ذكر كرد تا بفهماند پديد آرنده موجودات همان كسى است كه مدبر آنها است ، پس همو به تنهايى رب و إله است ، هم چنان كه به تنهايى خالق است .
و باز به همين جهت در آيه مورد بحث مانند آياتى كه به عنوان شاهد آورديم ، بعد از ذكر استواء بر عرش نمونه اى از تدبير خدا را ذكر نموده و فرموده :
هامش
( 1 ) سوره فرقان ، آيه 59 .
( 2 ) سپس بر عرش مستولى شد و پوشيده مىگرداند به شب و روز را . سوره اعراف ، آيه 54 .
( 3 ) سپس بر عرش مستولى گشت تا مساله امر را تدبير كند . سوره يونس ، آيه 3 .
( 4 ) سپس بر عرش مستولى گشت ، او مىداند كه چه چيزها در زمين فرو مىرود . سوره حديد ، آيه 4 .
( 5 ) داراى عرشى عظيم الشان است ، فعال است هر چه را كه اراده كند . سوره بروج ، آيه 15 و 16 .