نيز توسعه دادن است ، و معناى جمله اين است كه : « نعمتهاى ظاهرى و باطنى را بر شما تمام كرد ، و توسعه داد » . كلمه « نعم » جمع نعمت است ، و نعمت در اصل لغت به معناى بناى نوع بوده ، ولى استعمالش در هر چيزى كه سازگار آدمى است ، و انسان از آن لذت مىبرد ، غلبه كرده است ، و بيشتر در اين امور استعمال مىشود .
و مراد از نعمتهاى ظاهرى بنا بر اين كه خطاب در آيه به مشركين باشد ، حواس ظاهرى ، از گوش چشم و اعضاى بدن ، و نيز سلامتى و عافيت و رزق طيب و گوارا ، و مراد از نعمتهاى باطنى نعمتهاى غايب از حس است ، مانند شعور و اراده و عقل .
و اما بنا بر اينكه خطاب به عموم انسانها باشد مراد از نعمتهاى ظاهرى آن نعمتهاى ظاهرى مذكور به اضافه دين خواهد بود ، چون دين نيز از نعمتهاى محسوسى است كه امور دنيا و آخرت مردم را نظام مىبخشد .
و مراد از نعمتهاى باطنى باز همان نعمتهاى باطنى مذكور خواهد بود ، به اضافه مقامات معنوى كه تنها از راه اخلاص در عمل حاصل مىگردد .
* ( « وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّه بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ » ) * در اين آيه به سياق سابق برگشت شده ، كه خطاب را متوجه شخص رسول خدا ( ص ) مىكرد ، و كلمه « مجادله » به معناى بحث و مناظره به منظور غلبه يافتن بر خصم است ، و مقابله اى كه بين « علم » و « هدى » و « كتاب » انداخته ، اشاره دارد به اينكه مراد از علم آن حجتهاى عقلى است كه با تحصيل و اكتساب به دست مىآيد ، و مراد از هدايت ، آن حقايقى است كه خدا از طريق وحى و يا الهام به دل انسان افاضه مىكند ، و مراد از كتاب ، كتابهاى آسمانى است كه از طريق وحى و نبوت به خدا منتهى و مستند مىشود ، و به همين جهت كه مستند به اوست آن را منير و روشنگر توصيف كرد ، و اين سه طريق از طرق علم است كه چهارمى برايش نيست .
و بنا بر اين معناى آيه اين مىشود كه : بعضى از مردم بدون هيچ يك از اين سه علم در وحدانيت خدا از حيث ربوبيت و الوهيت مجادله مىكنند ، و هيچ حجت قابل اعتمادى ندارند ، تنها و تنها مدركشان تقليد است .
* ( « وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّه قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَيْه آباءَنا . . . » ) *
ضميرهاى جمع همه به كلمه « من » بر مىگردد ، كه از لحاظ معنا جمع است ، هم چنان كه ضمير مفرد در آيه قبلى نيز به « من » بر مىگشت از لحاظ لفظش ، كه مفرد است .
و اگر در جمله * ( « وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّه » ) * فرمود پيروى كنيد آنچه را كه خدا