قرابت رسول خدا است ، هم چنان كه در آيه خمس هم مراد همين است . همه اينها در صورتى است كه آيه شريفه در مدينه نازل شده باشد ، و اما در فرضى كه مانند ساير آيات اين سوره در مكه نازل شده باشد آن وقت مقصود از حق مطلق احسان خواهد بود ، نه خمس .
و به خاطر اينكه آيه از نظر معنا عموميت دارد ، و مخصوص به رسول خدا ( ص ) نيست ، لذا در بيان آثار نيك خمس ، و يا صدقه به طور عموم فرمود : « * ( ذلِكَ خَيْرٌ ) * - اين بهتر است براى كسانى كه رضاى خدا را مىجويند ، و آنان رستگارانند » .
* ( « وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّه وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْه اللَّه فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ » ) * كلمه « ربا » ، به معناى نمو مال ، و زياد شدن آن است ، و جمله « ليربوا . . . » اشاره به علت اين نامگذارى مىكند ، كه چرا ربا را ربا خواندند بنا بر اين مراد اين است كه : مالى كه شما به مردم دادهايد تا اموالشان زياد شود ، نه براى اينكه خدا راضى شود - اين قيد را از ذكر اراده وجه خدا در عبارت مقابل آن مىفهميم - آن مال نزد خدا زياد نمىشود ، و نمو نمىكند ، و ثوابى از آن عايدتان نمىشود ، براى اينكه قصد قربت نداشتهايد .
* ( « وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْه اللَّه فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ » ) * - مراد از « زكات » مطلق صدقه است ، و معنايش اين است كه : آن مالى كه براى رضاى خدا داديد ، و اسراف هم نكرديد ، چند برابرش عايدتان مىشود ، كلمه « مضعف » به معناى دارنده چند برابر است ، و معناى كلام اين مىشود كه : چنين كسانى آنهايند كه « يضاعف لهم » مالشان و يا ثوابشان چند برابر مىشود .
پس مراد از « ربا » و « زكات » به قرينه مقابله و شواهدى كه همراه اين دو كلمه است ، رباى حلال است ، و آن اين است كه چيزى را به كسى عطا كنى و قصد قربت نداشته باشى ، و مراد از صدقه آن مالى است كه براى رضاى خدا بدهى همه اينها در صورتى است كه آيه شريفه در مكه نازل شده باشد ، و اما اگر در مدينه نازل شده باشد ، مراد از ربا همان رباى حرام ، و مراد از زكات همان زكات واجب است .
و اين آيات و آيات قبلش به مدنى شبيه ترند ، تا به مكى ، و اينكه : بعضى « 1 » ادعاى روايت يا اجماع منقول در اين باب كردهاند ، اعتبارى به گفته شان نيست
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 44 .