نوميدان را مىكنند ، مثل اينكه به جمع ذخيره در ايام قحطى مىپردازند » . ولى به ايشان اشكال شده كه علاوه بر اينكه دليلى بر اين معنا نيست ، با « اذا » ى فجائيه و نوميدى ناگهانى نمىسازد .
* ( « أوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّه يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ » ) * اين آيه خطاى مردم را در مبادرت به خشنودى ، و نوميدى بيان مىكند ، و مىفرمايد كه : نبايد در هنگام رسيدن به نعمت بى درنگ خوشحالى كرد ، و در مورد از دست رفتن نعمت بى درنگ نوميد شد ، براى اينكه رزق در كمى و زيادى تابع مشيت خداست ، بر انسان لازم است كه بداند آن رحمتى كه به وى رسيده و همچنين آن ناملايمى كه به او رسيده هر دو با مشيت خدا قابل زوالند ، پس نبايد به چيزى كه ايمن از فقدانش نيست خوشحال شود ، و از چيزى كه اميد زوالش هست ناراحت و نوميد گردد .
و اما اينكه فرمود : مگر نمىبينند كه خدا روزى را براى هر كس بخواهد گسترش مىدهد ، و مساله روزى دادن را امرى ديدنى معرفى كرد ، براى اين است كه بفهماند اين رزقى كه به انسان مىرسد ، و يا خود آدمى كسب مىكند ، مولود دست بدست دادن هزاران هزار اسباب و شرايطى است كه آدمى - كه آن را از هنرمندى خود مىداند - يكى از آن هزاران هزار است ، و همچنين آن سببى كه انسانها دل خود را به آن خوش مىكنند ، كه من فلان مغازه يا فلان كارخانه و يا فلان پست را دارم ، نيز يكى از آن اسباب است ، و تمامى اسباب هم سبب بودنشان از خودشان نيست ، همه مستند به خداى سبحان است . پس اين خدا است كه يا رزق مىدهد و يا نمىدهد ، و همو است كه رزق را يا زياد مىدهد و يا كم مىدهد ، بر يكى وسعت داده ، و بر ديگرى تنگ مىگيرد ، و بقيه الفاظ آيه روشن است .
* ( « فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّه وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ . . . » ) *
كلمه « ذى القربى » به معناى صاحب قرابت از ارحام است . و كلمه « مسكين » به معناى كسى است كه از فقير بد حالتر باشد ، و « ابن السبيل » به معناى مسافر در راه مانده و حاجتمند است ، و اينكه كلمه « حق » به ضمير « ذى القربى » اضافه شده ، دلالت دارد بر اينكه براى ذى القربى حق ثابتى است ، و خطاب در آيه به رسول خدا ( ص ) است ، پس ظاهر آيه با قراينى كه در آن هست اين است كه مراد از « حق » خمس است ، و وظيفه دادن آن متوجه به رسول خدا ( ص ) و هر مسلمانى كه مامور به دادن خمس است ، مىباشد و منظور از كلمه « قرابت » به هر حال