شما غلام و كنيزى يافت مىشود كه در اموال شما كه خدا روزيتان كرده شريك شما باشند ؟
با اينكه آنها مملوك شمايند ، و شما مالك خود آنها و اموال آنهاييد ؟ و آيا هيچ تصور دارد كه مملوك شما آن چنان شريك شما شود كه بترسيد بدون اجازه و رضايت شما در اموال شما تصرف كند ؟ همانطور كه مىترسيد شريكهايى كه مثل شما آزادند در اموالتان تصرف كنند ؟
آيا هيچ چنين چيزى ممكن است ؟
نه ، ابدا چنين چيزى تصور ندارد ، و ممكن نيست مملوك شريك مولاى خود باشد ، و در اموال او تصرف كند ، و وقتى چنين چيزى جايز نيست ، پس چطور جايز است كه بعضى از مخلوقات خدا چون جن يا ملك با اينكه عبيد و مملوك اويند شريك او در ملك او باشند و إله و رب جداگانه اى باشند ؟ ! آن گاه مثالى را كه آورده با جمله * ( « كَذلِكَ نُفَصِّلُ الآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ » ) * خاتمه داده ، تا زمينه اى براى آيه بعد باشد .
* ( « بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّه وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ » ) * كلمه « بل » اعراض از مطالب قبل را افاده مىكند ، و در اينجا از مطلبى كه از ذيل آيه قبلى استفاده مىشد اعراض شده ، و تقدير چنين است : « اين مشركين شرك خود را بر اساس تعقل بنا ننهادهاند ، بلكه از هواهاى خود پيروى كردند ، بدون اينكه علمى داشته باشند » .
و مقتضاى ظاهر اين بود كه بفرمايد : « بل اتبع الذين اشركوا - بلكه مشركين هواهاى خود را پيروى كردند » ولى اينطور نفرمود و به جايش فرمود : « * ( بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا ) * - بلكه كسانى كه ستم كردند هواهاى خود را پيروى نمودند » تا بدين وسيله ضلالتى كه بعدا در آيه « * ( فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّه ) * - چه كسى هدايت مىكند كسى را كه خدا به خاطر ظلمش گمراه كرد » به ايشان نسبت مىدهد تعليل كرده باشد ، به اينكه چون ظالم بودند .
پس معلوم مىشود كه ظلم اضلال الهى را در پى دارد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « يُثَبِّتُ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّه الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّه ما يَشاءُ » « 1 » .
پس جمله * ( « فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّه » ) * استفهامى است انكارى كه مىرساند مشركين
هامش
( 1 ) خداوند كسانى را كه ايمان آوردند بر قول ثابت و حق ، ثابت قدم مىسازد ، هم در زندگى دنيا و هم در آخرت ، و ستمگران را گمراه مىكند ، و هر چه بخواهد مىكند . سوره ابراهيم ، آيه 27 .