هيچ ناصرى اجازه يارى و هدايتشان را نداد ، و به هيچ نجات دهنده اى اجازه نداد كه از ضلالت نجاتشان دهد ، نه تو ، و نه غير تو ، پس تو از هدايت ايشان مايوس باش ، و تنها به خودت و به مؤمنينى كه پيرويت كردند بپرداز ، و روى دل خود و پيروانت را به سوى دين كن » .
بنا بر اين مراد از « اقامه وجه براى دين » روى آوردن به سوى دين ، و توجه بدان بدون غفلت از آن است ، مانند كسى كه به سوى چيزى روى مىآورد ، و همه حواس و توجهش را معطوف بدان مىكند ، به طورى كه ديگر به هيچ طرف نه راست و نه چپ رو برنمىگرداند و ظاهرا لام در « دين » لام عهد است ، و در نتيجه مراد از دين ، اسلام خواهد بود .
كلمه « حنيفا » حال از فاعل « اقم » است ، و ممكن هم هست حال از دين و يا حال از وجه باشد ، اما اولى ظاهرتر و با سياق مناسبتر است ، و كلمه مذكور از ماده « حنف » است ، كه به معناى تمايل دو پا بسوى وسط مىباشد ، و در آيه منظور اعتدال است .
* ( « فِطْرَتَ اللَّه الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها » ) * كلمه « فطرت » بر وزن فعلت به اصطلاح اهل ادب بناى نوع را مىرساند و در كلمه مورد بحث به معناى نوعى از خلقت است و * ( « فِطْرَتَ اللَّه » ) * به نصب خوانده مىشود ، چون در مقام وادارى شنونده است ، و چنين معنا مىدهد كه ملازم فطرت باش و بنا بر اين در جمله مزبور اشاره است به اينكه اين دينى كه گفتيم واجب است براى او اقامه وجه كنى ، همان دينى است كه خلقت بدان دعوت ، و فطرت الهى به سويش هدايت مىكند ، آن فطرتى كه تبديل پذير نيست .
براى اينكه دين چيزى به غير از سنت حيات ، و راه و روشى كه بر انسان واجب است آن را پيشه كند تا سعادتمند شود نيست . پس هيچ انسانى هيچ هدف و غايتى ندارد مگر سعادت ، هم چنان كه تمامى انواع مخلوقات به سوى سعادت خود ، و آن هدفى كه ايده آل آنهاست هدايت فطرى شدهاند ، و طورى خلق شده ، و به جهازى مجهز گشتهاند كه با آن غايت و هدف مناسب است ، هم چنان كه از موسى ( ع ) حكايت كرده كه در پاسخ فرعون گفت : « رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 1 » و نيز فرموده : « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » « 2 » .
هامش
( 1 ) پروردگار ما كسى است كه نخست ، خلقت هر چيزى را به آن چيز داد ، و سپس هدايتش كرد .
سوره طه ، آيه 50 .
( 2 ) آن خدايى كه خلق كرد ، و تمام عيار و بى نقص آفريد ، و آنچه تقدير نموده سپس هدايت فرمود . سوره اعلى ، آيه 2 و 3 .