نامتناهى وضعش نسبت به موارد مختلف نمىشود ، و تعلقش بر دشوار و آسان يكسان است ، پس كلمه أفعل تفضيل ( آسانتر ) در اين جا معنا ندارد » .
در جواب از اين اشكال وجوهى ذكر كردهاند .
اول « 1 » اينكه : « ضمير در » عليه « به خدا برنمىگردد ، بلكه به خلق برمىگردد ، و معنايش اين است كه : اعاده هر چيزى براى خلق آسانتر از ايجاد ابتدايى است ، چون ايجاد ابتدايى الگو ندارد ، ولى اعاده هر چند بار هم كه باشد آسانتر است چون الگو دارد ، و چون اعاده از ابتداء براى خلق آسانتر است ديگر در باره خداى تعالى چه اشكالى دارد » .
و اين توجيه صحيح نيست ، براى اينكه برگشتن ضمير به خلق خلاف ظاهر آيه است .
دوم « 2 » اينكه : « كلمه » اهون « در اين جا از معناى تفضيلى منسلخ است ، و همان معناى » آسان « را مىدهد ، نه » آسانتر « ، هم چنان كه كلمه » خير « با اينكه در اصل فعل تفضيل است ، و معناى » بهتر « را مىدهد در جمله » ما عِنْدَ اللَّه خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ - آنچه نزد خدا است خوبست نه لهو « ، از معناى تفضيلى منسلخ شده » .
اشكال اين توجيه هم اين است كه : دليلى بر آن نيست ، و تحكم واضحى است .
سوم « 3 » اينكه : آسانتر بودن اعاده از انشاء ابتدايى از نظر مقايسه خود آن دو با هم است ، نه اينكه نسبت به خدا باشد ، و اين تفضيل در بين فعلى و فعل ديگر خدا هيچ مانعى ندارد ، هم چنان كه خودش فرموده : « لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ » « 4 » .
اين توجيه همان است كه از كلام زمخشرى هم استفاده مىشود كه گفته است : « اگر بگويى چرا در جمله * ( » ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ . . . « ) * اعاده خلق اين قدر بزرگ شمرده شده ، به طورى كه گويى از قيام آسمانها و زمين به امر خدا مهمتر است ؟ و آن وقت همين اعاده در جمله * ( » وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْه « ) * آسانتر معرفى شده ؟ در جواب مىگوييم : اعاده انسانها در قيامت فى نفسه بزرگ هست ، و ليكن به قياس با انشاء ابتدايى آسانتر معرفى شده » « 5 » .
اشكال اين وجه اين است كه : كلمه « اهون » مقيد به « عليه » شده ، يعنى براى خدا آسانتر است ، و اين بهترين گواه است بر اينكه مقايسه اى كه بين انشاء و اعاده واقع شده نسبت
هامش
( 1 و 2 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 36 .
( 3 ) تفسير كشاف ، ج 3 ، ص 477 .
( 4 ) خلقت آسمانها و زمين از خلقت مردم بزرگتر است . سوره مؤمن ، آيه 57 .
( 5 ) تفسير كشاف ، ج 3 ، ص 476 .