وجوه را ذكر مىكرديم ، نقل نموديم .
و اگر در آيه شريفه در باره صبح و عصر و ظهر ، كلمه « حين » را آورد ، ولى در خصوص « عشاء - سر شب » اين كلمه را نياورد ، بلكه فرمود « عشيا » ، از اين جهت است كه كلمه مذكور فعلى از باب افعال از آن مشتق نشده ، به خلاف « مساء و صباح و ظهيره » كه « امساء و اصباح و اظهار » از آنها مشتق شده است ، و داخل شدن در « مساء و صباح و ظهيره » را مىرساند . - اينطور « 1 » گفتهاند - .
باقى مىماند خطاب در « * ( حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ ) * و تظهرون - عصر مىكنيد و صبح و ظهر مىكنيد » كه آيا اين خطاب از باب التفات است ، و يا نكته اى ديگر دارد ؟ در جواب مىگوييم : نه ، از باب التفات نيست ، بلكه از باب تعميم خطابى است كه در آغاز سوره متوجه رسول خدا ( ص ) كرد كه بعد از بيان حقايق ، هنگام نتيجه گرفتن رو به همه بشر نموده ، و فرموده است حال كه مطلب از اين قرار است ، پس براى شما اى گروه بشر ثابت شد كه خدا هنگامى كه شما آدميان داخل عصر و صبح و شب و ظهر مىشويد ، منزه است ، و در همه آسمانها و زمين ثنايى جميل دارد .
نظير اين تعميم در خطاب ، در آيه قبلى بود كه مىفرمود : « و اليه ترجعون - خدا خلقت را آغاز كرده ، و آن را اعاده مىدهد ، و به سويش بازمىگرديد » و نيز در آيه بعد كه مىفرمايد : « * ( يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيُحْيِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَكَذلِكَ تُخْرَجُونَ ) * - زنده را از مرده ، و مرده را از زنده بيرون مىآورد ، و زمين را بعد از مردنش زنده مىكند ، و شما نيز اين طور بيرون مىشويد » .
* ( « يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيُحْيِ الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَكَذلِكَ تُخْرَجُونَ » ) * ظاهر بيرون آوردن زنده از مرده و به عكس ، خلقت موجودات زنده از زمين مرده ، و دوباره خاك كردن آنهاست ، ولى بعضى « 2 » آن را تفسير كردهاند به اينكه مؤمن از كافر و كافر از مؤمن خلق مىكند ، چون خود خداى تعالى كافر را مرده ، و مؤمن را زنده ناميده ، و فرموده :
« أوَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه وَجَعَلْنا لَه نُوراً » « 3 » .
و اما اينكه در آخر فرموده : و زمين را بعد از مردنش زنده مىكند ، منظور آن حالتى است
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 29 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 30 .
( 3 ) آيا كسى كه مرده بود پس او را زنده كرديم و برايش نورى قرار داديم . سوره انعام ، آيه 122 .