كه زمين در فصل بهار به خود مىگيرد ، و گياهان از آن بيرون آمده و سبز و خرم مىشود ، و منظور از مردن زمين ، خمودى آن در فصل پاييز و زمستان است ، و اينكه فرمود : * ( « وَكَذلِكَ تُخْرَجُونَ » ) * معنايش اين است كه : شما هم اين چنين از قبرهايتان بيرون مىشويد ، خداوند به احياى جديدى زنده تان مىكند ، هم چنان كه همه ساله زمين را به احياى جديدى ، بعد از مردنش زنده مىكند و تفسير صدر و ذيل اين آيه در آيات نظير آن گذشت .
بحث روايتى
در الدر المنثور است كه : احمد ، ترمذى - وى حديث را حسن دانسته - نسايى ، ابن منذر ، ابن ابى حاتم ، طبرانى - در كتاب تفسير كبير - ، حاكم - وى حديث را صحيح شمرده - ابن مردويه ، بيهقى ، ( در كتاب دلائل ) ، ضياء از ابن عباس روايت كردهاند كه در باره * ( « الم غُلِبَتِ الرُّومُ » ) * گفت : هم « غلبت » و هم « غلبت » .
بعد در توضيحش گفته كه مشركين ميل داشتند فارس به روم غلبه كند ، چون فارسيان نيز مانند ايشان مشرك بودند ، ولى مسلمانان دلشان مىخواست كه روم بر فارس غلبه كند ، براى اينكه روميان اهل كتاب بودند ، جريان به گوش ابى بكر رسيد ، و او خدمت رسول خدا ( ص ) معروض داشت ، رسول خدا ( ص ) به وى فرمود : آگاه باشيد كه ايشان به زودى غلبه مىكنند ، ابو بكر پاسخ آن جناب را به مردم رسانيد ، مشركين گفتند مدتى براى اين پيشگويى مقرر كن ، اگر در اين مدت فارسيان غلبه كردند ، شما فلان مقدار . . . به ما بدهيد ، و اگر روميان غلبه كردند ما فلان مقدار . . . مىدهيم ، ابو بكر مدت پنج سال معين كرد ، و در اين مدت امپراطورى روم بر ديگرى غلبه نكرد ، ابو بكر جريان را به عرض رسول خدا ( ص ) رسانيد ، حضرت فرمود : چرا - يادم مىآيد فرمود - كمتر از ده سال معين نكردى ، آن گاه چيزى نگذشت كه روم بر فارس غلبه كرد ، و در اين باره آيه شريفه قرآن مىفرمايد : * ( « الم غُلِبَتِ الرُّومُ » ) * پس روميان هم مغلوب شدند ، و هم غلبه كردند .
خداى تعالى مىفرمايد : * ( « لِلَّه الأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّه » ) * سفيان گفته : شنيدهام كه در روز جنگ بدر روميان غلبه كردند و مسلمين خوشحال شدند « 1 » .
هامش
( 1 ) الدر المنثور ، ج 5 ، ص 150 .