مناسب با مقام همان معناى اول است ، چون مقام ، مقام انذار و بصيرت و عبرت است ، و مناسب با چنين مقامى اين است كه : سرانجام گنه كاران كه همان « سوء العذاب » است به رخ آنان كشيده شود ، نه اينكه بگوييم : « زنهار گناه مكنيد كه سرانجام كسانى كه قبل از شما گناه كردند اين شد كه به بزرگترين گناهان يعنى تكذيب آيات خدا و استهزاى آن دچار شدند » .
* ( « اللَّه يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُه ثُمَّ إِلَيْه تُرْجَعُونَ » ) * بعد از آنكه حجت بر معاد را ذكر كرد و تكذيب بسيارى از مردم را خاطرنشان ساخت ، نتيجه را به طور خلاصه بيان فرمود ، و آن اين است كه : آغاز و انجام به دست خداى سبحان است ، و همه به سوى او بازمىگردند ، و مراد از خلق ، مخلوقات است ، و به همين جهت ضمير جمع را به آنان برگردانيد ، و فرمود « ترجعون - برمىگردانده مىشويد » .
* ( « وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ » ) * اين آيه حال مجرمين را بيان مىكند ، كه بعد از قيام ساعت يعنى برگشتن به سوى خدا براى حساب و جزاء ، چه حالى دارند . و كلمه « يبلس » از مصدر « ابلاس » است ، كه : به معناى نوميدى از رحمت خداست ، كه منشا همه شقاوتها و بدبختىها است .
* ( « وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَكائِهِمْ شُفَعاءُ وَكانُوا بِشُرَكائِهِمْ كافِرِينَ » ) * اين جمله مىخواهد بفرمايد : اين گروه با ياسى كه از ناحيه اعمال خودشان دارند ، از شفاعت خدايانى هم كه در دنيا شريك خدا گرفته بودند ، و به آن اميد ، آنها را مىپرستيدند ، و مىگفتند : « هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّه - اينها شفيعان ما ، نزد خدايند » ، مايوس خواهند شد ، و عبادت بتها را پنهان خواهند كرد « * ( وَكانُوا بِشُرَكائِهِمْ كافِرِينَ ) * - پرستشى را كه نسبت به شركاء داشتند پنهان مىكنند » ، چون كلمه « كافرين » به معناى « ساترين » است .
* ( « وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ ) * . . . * ( مُحْضَرُونَ » ) * در مجمع البيان گفته : كلمه « روضة » به معناى بستانى است كه حسن منظر و خوشبويى او به نهايت رسيده باشد « 1 » ، و در مفردات گفته : « كلمه » حبر « به معناى اثر نيكى است كه همه آن را مستحسن بدارند ، - تا آنجا كه گفته : - معناى * ( » فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ « ) * اين است كه : در باغى فرح مىكنند ، بقدرى كه اثر و نشانه تنعم در سيمايشان ظاهر شود » « 2 » .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 298 .
( 2 ) مفردات راغب ، ماده « حبر » .