و مراد از تفرق خلق در روز قيامت اين است كه : صالحان از مجرمان جدا مىگردند ، يكى به آتش ، و ديگرى به بهشت وارد مىشود ، همانطور كه دو آيه بعد آن را شرح مىدهد .
و لزوم اين تمايز در وجود ، همان حقيقتى است كه خداى تعالى آن را برهان بر ثبوت معاد گرفت ، آنجا كه فرمود « أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ ساءَ ما يَحْكُمُونَ » « 1 » .
* ( « فَسُبْحانَ اللَّه حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ وَلَه الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ » ) * بعد از آنكه بيان داشت كه خدا خلقت را آغاز كرده ، و سپس ايشان را براى لقاى خود مبعوث مىكند ، و سپس به دو طايفه بهشتى و دوزخى ، متنعم و معذب متفرق مىكند ، مؤمنين را كه اعمال صالح مىكنند به سوى بهشت ، و كفار را كه آيات خدا را تكذيب مىكنند به دوزخ مىبرد ، و نيز بعد از آنكه خاطرنشان ساخت كه تكذيبكنندگان آيات خدا در دنيا نيرومند و مرفه و توانگر هستند ، و ليكن آخرت را فراموش كرده و در نتيجه آيات خداى را تكذيب نموده ، و بدان استهزاء كردند ، و سرانجام كارشان منتهى به عذاب استيصال شد ، و اين عذاب كيفر ظلمى بود كه خودشان به خود كردند ، و خدا به آنان ظلم نكرد .
و چون از بيان مزبور ، اين معنا به دست آمد كه در دار خلقت تدبيرى الهى و متقن در كار هست ، تدبيرى كه بهتر از آن و زيباتر از آن تصور ندارد ، و نيز به دست آمد كه انسانها در سير تاريخى خود گناهان و خطاهايى در عقيده داشته ، و در باره پروردگار خود مرتكب بديها ، و اسائه ادبها شدند ، شريكهايى برايش تراشيده ، و ديدارش را منكر شدند ، و گناهانى ديگر كردند .
لذا دنبالش خداى را در هر زمان متجدد تسبيح ، و بر صنع و تدبيرش در آسمانها و زمين يعنى در سراسر عالم مشهود تحميد كرده ، پس خدا از آن عقايد باطل و اعمال زشت منزه است ، و در تمامى آنچه در آسمان و زمين آفريده محمود و ستايش شده است .
از اين حمد و تسبيح چند نكته به دست مىآيد . اول اينكه : تسبيح و تحميد در آيه شريفه انشايى ، و از ناحيه خود خداى تعالى است ، نه اينكه براى ديگران انشاء كرده باشد ، تا معنايش « قولوا سبحان اللَّه ، و قولوا الحمد للَّه - خدا را تسبيح و تحميد كنيد » باشد .
هامش
( 1 ) يعنى آيا كسانى كه مرتكب گناهان مىشوند ، گمان كردهاند كه ما ايشان را برابر با كسانى مىدانيم كه ايمان آورده و اعمال نيك كردهاند ؟ و زندگى و مرگشان يكسان است ؟ چه بد داورى است كه كردهاند . سوره جاثيه ، آيه 21 .