مىگرفت ، و ليكن با همه اين احوال شهر مكه را محترم مىشمرد ، و به ساكنين اين شهر كارى نداشت .
و معناى آيه اين است كه : آيا نمىنگرند كه ما حرم امنى درست كرديم ، كه ساكنين آن در معرض قتل و اسارت قرار نمىگيرند ، و اموالشان غارت نمىشود ، با اينكه بيرون اين شهر مردم مشغول غارت و چپاول يكديگرند ؟
* ( « أفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّه يَكْفُرُونَ » ) * - اين جمله توبيخ ديگرى است به مشركين مكه ، كه نعمت بزرگ امنيت مكه را با كفران مقابله مىكنند ، و در عوض به صنمها كه جز اسم خدا چيز ديگرى ندارند ايمان مىآورند ، خلاصه حقايق را زير پا نهاده و به موهومات ايمان مىآورند .
* ( « وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّه كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَه ، ألَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ » ) * اين آيه ، مشركين را به آتش دوزخ تهديد مىكند ، و آنان را به ارتكاب شديدترين ظلم ، و بزرگترين ستم معرفى مىكند ، و آن عبارت است از دو چيز : اول اين است كه به خدا افتراء بستهاند ، چون خدايانى دروغى را شريك او معرفى نمودهاند ، و دوم اينكه بعد از آمدن حق آن را تكذيب كردند و اين دو صفت هر دو در مشركين وجود داشت ، چون هم بت مىپرستيدند ، و هم رسالت پيامبر و قرآن كريم را تكذيب كردند با اينكه قرآن براى آنان آمده بود ، پس به اين دو جهت كافر بودند ، و جاى كافران و محل اقامتشان در آخرت ، جهنم است .
* ( « وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّه لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ » ) * كلمه « جاهدوا » از ماده « جهد » است ، و « جهد » به معناى وسع و طاقت است ، و « مجاهدة » به معناى به كار بردن آخرين حد وسع و قدرت در دفع دشمن است ، و جهاد بر سه قسم است ، جهاد با دشمن ظاهرى ، و جهاد با شيطان ، و جهاد نفس . راغب اين طور گفته « 1 » .
و معناى * ( « جاهَدُوا فِينا » ) * اين است كه جهادشان همواره در راه ما است ، و اين تعبير كنايه از اين است كه : جهادشان در امورى است كه متعلق به خداى تعالى است ، چه جهاد در راه عقيده باشد ، و چه در راه عمل ، و چون جهادشان در راه خدا است هيچ عاملى ايشان را از ايمان به خدا و اطاعت اوامر و نواحى او بازنمىدارد .
* ( « لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » ) * - در اينجا خداى تعالى براى خود سبيلهايى نشان مىدهد ، و راه ها
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « جهد » .