« فلان ركب الفرس - فلانى سوار اسب است » ، و اگر در آيه مورد بحث با حرف « فى » متعدى شده ، بدان جهت است كه سوار كشتى شدن نوعى استقرار گرفتن يا منزل كردن را متضمن است ، و معناى آيه اين است كه : چون با استقرار در كشتى سوار بر آن مىشوند ، ( و يا چون در كشتى مستقر مىشوند ، در حالى كه سوار بر آنند ) ، خداى را به خلوص مىخوانند ، و معناى بقيه آيه روشن است ، مىخواهد يك تناقض ديگر از تناقضهاى مشركين را حكايت كند كه در يك حال خدا را به خلوص مىخوانند ، و چون بر آنان منت مىنهد و نجاتشان مىبخشد كفران نعمت مىكنند .
* ( « لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ » ) * لام در كلمه « ليكفروا » و همچنين در كلمه « ليتمتعوا » لام امر است ، و معلوم است كه وقتى بزرگى زيردست خود را به چيزى امر مىكند كه دوست ندارد ، مىخواهد او را تهديد كند ، مثل اينكه خود شما به فرمانبرتان بگوييد : هر چه مىخواهى بكن ، و نيز مانند اين تهديد خداى تعالى كه فرموده : « اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّه بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » « 1 » .
بعضى « 2 » از مفسرين احتمال دادهاند كه : « لام مذكور لام غايت باشد ، و معناى آيه اين است كه : مشركين اين كارها را مىكنند كه كفران نعمت كرده باشند ، كفران آن نعمتهايى كه ما به ايشان داديم ، و نيز اين كارها را مىكنند تا به خيال خود لذت برده باشند » ، ولى وجه اول با ذيل آيه كه مىفرمايد « * ( فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ ) * - به زودى خواهند دانست » بهتر مىسازد ، و مؤيد آن ، اين آيه است كه در سوره روم ، آيه 34 مىفرمايد : « لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ - كفر بورزند به آن نعمتها كه به ايشان داديم ، آرى خوش بگذرانيد كه به زودى خواهيد فهميد » و به همين جهت بعضى « 3 » از قاريان « لام » در كلمه * ( « وَلِيَتَمَتَّعُوا » ) * را با سكون خواندهاند ، چون غير از لام امر هيچ لام ديگرى به سكون خوانده نمىشود .
* ( « أوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً ، وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ » ) * منظور از « حرم آمن » مكه و پيرامون آن است ، كه خداى تعالى آن را به دعاى ابراهيم ( ع ) مامن خلق قرار داد ، كلمه « تخطف » مانند كلمه « خطف » به معناى قاپيدن چيزى به سرعت ، و دزديدن آن است ، چون آن روز عرب كارش غارت يكديگر بود ، و از چپاولگرى امرار معاش مىكرد ، و همواره اين قبيله به آن قبيله حمله مىكرد ، و مىكشت و اسير
هامش
( 1 ) هر چه مىخواهيد بكنيد كه او به آنچه مىكنيد دانا است . سوره حم سجده ، آيه 40 .
( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 25 ، ص 92 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 13 .