هر چه باشد بالآخره به درگاه او منتهى مىشود ، براى اينكه راه را براى اين راه مىگويند كه به سوى صاحب راه منتهى مىشود ، و آن صاحب راه منظور اصلى از راه است . ( مثلا وقتى مىگويند اين راه سعادت است ، معنايش اين است كه : اين راه به سوى سعادت منتهى مىشود ) ، پس راه هاى خدا عبارت است از طريقه هايى كه آدمى را به او نزديك و به سوى او هدايت مىكند ، و وقتى خود جهاد در راه خدا هدايت باشد ، قهرا هدايت به سوى سبل ، هدايت روى هدايت خواهد بود ، و آن وقت آيه شريفه با آيه « وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً » « 1 » منطبق مىشود .
از آنچه گذشت روشن گرديد كه ديگر هيچ احتياج به تقدير گرفتن « شان » نيست ، كه بگوييم كلمه « فنيا » فى « شاننا » بوده ، و كلمه « شان » حذف شده .
* ( « وَإِنَّ اللَّه لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ » ) * - بعضى « 2 » گفتهاند : « معناى معيت ، و به عبارتى ديگر بودن خدا با محسنين اين است كه : خدا يارىشان كند ، و اينكه مساله جهاد ، كه محتاج به نصرت است جلوتر آمده ، خود قرينه است بر اينكه كلمه » مع « به همين معناى نصرتى است كه ما گفتيم » . و اين وجه ، وجه بدى نيست .
از اين بهتر نظريه آن مفسر « 3 » ديگر است كه : كلمه « مع » را به معيت رحمت و عنايت تفسير كرده ، چون شامل نصرت و يارى او و ساير اقسام عنايات خداى سبحان با بندگان محسن او خواهد بود ، چون او كمال عنايت را به ايشان دارد ، و رحمتش شامل حال ايشان است ، و اين معيت اخص از معيت وجودى است كه در جمله « وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ » « 4 » آمده ، براى اينكه خدا از نظر وجود با تمامى موجودات و انسانها هست ، چه نيكان و چه بدان ، ولى با محسنين بودنش معيت مخصوصى است كه گفتيم بنا بر تفسير اول معيت نصرت و معونت ، و بنا بر تفسير دوم معيت رحمت و عنايت است .
در سابق هم گفتيم كه اين آيه كه سوره با آن ختم مىشود ، به آيات اول سوره انعطاف دارد ، و همان حقيقت را تكرار مىكند .
بحث روايتى
در الدر المنثور است كه ابن ابى الدنيا ، و بيهقى ، در شعب الايمان ، از ابى جعفر
هامش
( 1 ) و كسانى كه راه را يافتند خداوند هدايتشان را بيشتر مىكند . سوره محمد ( ص ) ، آيه 17 .
( 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 15 .
( 4 ) او با شماست هر جا كه باشيد . سوره حديد ، آيه 4 .