رفت ، و جريان را بازگفت ، در باره كار او اين آيه نازل شد : « وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً . . . » « 1 » . مؤلف : خواننده عزيز توجه دارد كه چگونه روايت در شان نزول آيات مورد بحث اختلاف دارد ، و ما قبلا گفتيم كه آنچه از سياق آيات بر مىآيد اين است كه : اين سوره تمامش در مكه نازل شده است .
و در كافى آمده كه عده اى از اصحاب ما از احمد بن محمد ، از معمر بن خلاد ، روايت كردهاند كه گفت : من از ابا الحسن ( ع ) شنيدم كه مىفرمود : « أحسب الناس ان يتركوا ان يقولوا آمنا باللَّه و هم لا يفتنون » ، و كلمه باللَّه را اضافه مىكرد ، بعدا به من فرمود :
هيچ مىدانى فتنه چيست ؟ عرضه داشتم : فدايت شوم منظور فتنه در دين است ، فرمود :
آن چنان آزمايش مىشوند ، كه طلا مىشود ، و آن چنان خالص مىگردند كه طلا مىگردد « 2 » .
و در مجمع البيان آمده كه بعضى گفتهاند : معناى كلمه « يفتنون » اين است كه در جان و مالشان دچار بلا و امتحان مىگردند ، و اين معنا از امام صادق ( ع ) نيز روايت شده « 3 » .
و در همان كتاب در ذيل جمله « أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً » ، و نيز در تفسير كلبى آمده كه وقتى اين آيه نازل شد ، رسول خدا ( ص ) برخاست و وضوى شادابى گرفت ، و به نماز ايستاد و نمازى نيكو به جاى آورد ، آن گاه از خداى تعالى درخواست كرد كه عذابى از بالاى سر ، و يا از زير پا نفرستد ، و مسلمانان را فرقه فرقه نكند ، و آنان را به جان هم نيندازد .
در اين هنگام جبرئيل نازل شد ، خبر استجابت دعاى آن حضرت را نسبت به دو درخواست اولش آورد ، و گفت اما دو درخواست اخيرت مستجاب نيست ، پس رسول خدا ( ص ) گفت : اى جبرئيل اگر بنا شود خداوند امت مرا به جان يكديگر بيندازد ، ديگر از من امتى باقى نمىماند پس برخاست و دوباره دعا را از سرگرفت ، در استجابتش آيه * ( « الم . أحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا » ) * و آيه بعدىاش نازل شد ، و گفت : هيچ چاره اى از فتنه نيست ، چون امت بعد از پيغمبرش بايد آزمايش شود ، تا راستگو از دروغگو جدا گردد ، براى اينكه ديگر وحيى نيست ، تا با آن مشخص شوند ، ناگزير شمشير مىماند ، و اختلاف كلمه تا روز قيامت « 4 » .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 273 - 272 .
( 2 ) اصول كافى ، ج 1 ، ص 302 .
( 3 ، 4 ) مجمع البيان ، ج 4 ، ص 315 .