بعضى « 1 » گفتهاند : مراد از سؤال در جمله * ( « وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ » ) * ، سؤال در روز قيامت است ، و آن سؤالى كه نفى شده ، سؤال استعلام و خبرگيرى است ، نه سؤال توبيخ ، چون خداى تعالى از خود مجرمين داناتر ، و با خبرتر از خود آنان به گناهان آنان است و احتياج ندارد كه از ايشان بپرسد چه گناهى مرتكب شدهاند ، علاوه بر اين ملائكه نيز گناهان ايشان را از نامه هاى اعمال آنان مىفهمند ، و مجرمين را از سيماى آنان مىشناسند . بخلاف آيه « وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ » « 2 » ، كه سؤال در آن سؤال توبيخ است ، نه استعلام و خبرگيرى ، ممكن هم هست سؤال در هر دو آيه به يك معنا باشد ، و اگر در يكى نفى و در يكى اثبات شده ، به خاطر اختلاف مواقف روز قيامت است . چون در موقفى سؤال نمىشوند و در موقفى ديگر سؤال مىشوند ، پس تناقضى در آيات نيست .
و نيز بعضى از مفسرين گفتهاند : ضمير جمع در جمله * ( « عَنْ ذُنُوبِهِمُ » ) * به - « * ( مَنْ هُوَ أَشَدُّ ) * - كسانى كه از قارون نيرومندتر بودند » برمىگردد ، و مراد از مجرمين غير ايشان است ، و معناى آيه اين است كه : ساير مجرمين از گناهان اقوام گذشته كه خدا هلاكشان كرده پرسش و بازخواست نمىشوند .
اين بود آن وجوهى كه گفتيم مفسرين در تفسير آيه آوردهاند ، و هيچ يك از آنها با سياق سازگار نيست .
* ( « فَخَرَجَ عَلى قَوْمِه فِي زِينَتِه قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ إِنَّه لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ » ) * كلمه « حظ » به معناى بهره آدمى از سعادت و بخت است .
* ( « الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا » ) * - يعنى كسانى كه زندگانى دنيا را هدف نهايى و يگانه غايت مساعى خويش مىدانند ، و غايتى ديگر وراى آن نمىبينند ، و خلاصه از آخرت غافل و جاهلند ، و نمىدانند كه خدا در آخرت چه ثوابها براى بندگان خود فراهم كرده ، آيه « فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا ، وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ، ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » « 4 » نيز به اين معنا تصريح دارد ، و به همين جهت اموال قارون را سعادتى عظيم شمردند ، بدون اينكه قيد و
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 121 .
( 2 ) نگهشان داريد كه بازخواست خواهند شد . سوره صافات ، آيه 24 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 121 .
( 4 ) از كسانى كه از ذكر ما روىگردانى مىكنند ، و جز دنيا نمىخواهند ، روى بگردان ، كه اينان علمشان همين قدر است . سوره نجم ، آيه 30 .