قبلىها بود و استعداد عبادتى كاملتر و بهتر از سابق را يافته بودند ، پس هميشه عبادت سابقين در حق لاحقين نسخ مىشد ، پس ديگر معنا ندارد كه شما با پيغمبر ( ص ) نزاع كنيد كه چرا طريقه عبادتت شبيه به طريقه سابقين نيست .
و چون نهى ايشان از منازعه به معناى دلخوش داشتن رسول خدا ( ص ) ، و نهى آن جناب از اعتنا كردن به اعتراضات آنها است ، لذا جمله « * ( وَادْعُ إِلى رَبِّكَ ) * - تو به كار دعوت به سوى پروردگارت بپرداز » را بر آن جمله عطف نموده ، گويا فرموده : ناراحت مشو و اعتنايى به منازعت آنان مكن ، تو به آنچه مامور شده اى - يعنى به دعوت به سوى پروردگارت - بپرداز .
آن گاه همين مطلب را با جمله * ( « إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ » ) * تعليل كرد ، و اگر هدايت را مستقيم خواند با اينكه مستقيم صفت راهى است كه به هدايت منتهى مىشود ، از باب مجاز عقلى است .
* ( « وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّه أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ » ) * سياق آيه قبلى تاييد مىكند كه مراد از اين جدال ، مجادله و بگومگوى در همان مساله طرز عبادت باشد ، بعد از آنكه آن حجت مذكور را در پاسخشان آورد ، رسول گرامى خود را دستور مىدهد كه ( اگر زير بار نرفتند ) به حكم خدا ارجاعشان ده . حكم ، حكم خدا است ، و تو خودت را با ايشان يكى مكن .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : مراد از جمله * ( « إِنْ جادَلُوكَ » ) * مطلق جدال در امر دين است بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : مراد جدال در امر ذبيحه است ، ولى سياق سابق با اين احتمال نمىسازد .
جمله * ( « فَقُلِ اللَّه أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ » ) * زمينه چينى است براى اينكه ايشان را به حكم خدا ارجاع دهد و معنايش اين است كه : خدا داناتر است به آنچه مىكنيد ، و ميان شما حكم مىكند حكم كسى كه حقيقت حال را كاملا مىداند ، چيزى كه هست اين حكم را روز قيامت مىكند و در ازاى مخالفتتان با حق و اهل حق به حسابتان مىرسد . كلمه « اختلاف » و « تخالف » هر دو به يك معنا است ، هم چنان كه « استباق » و « تسابق » به يك معنا است .
* ( « ألَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّه يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّه يَسِيرٌ » ) * اين آيه تعليل علم خدا است به آنچه مىكنند ، و معنايش اين است : آنچه كفار مىكنند
هامش
( 1 ، 2 ) روح المعانى ، ج 17 ، ص 198 .