عموم مؤمنين آن روز ، بلكه عامه مسلمين تا روز قيامت است ، و اين خصيصه و طبع هر مسلمانى است ، هر چند كه قرنها بعد به وجود آيد . پس طبع مسلمان از آن جهت كه مسلمان است صلاح و سداد است هر چند كه احيانا بر خلاف طبعش كارى بر خلاف صلاح انجام دهد .
بنا بر اين ، ديگر نبايد توهم كرد كه مراد از اين صفت ، صفت خصوص مهاجرين زمان رسول خدا ( ص ) است ، حال چه اين آيات را مكى بدانيم ، و چه مدنى گو اينكه مساله اخراج از ديار و مظلوميت ، مخصوص آنان است ، زيرا مساله اخراج از وطن و مظلوميت ، سوژه بحث است ، و خلاصه ، مورد مخصص نيست ، چون مخصص بودن مورد با عموم موصوفين در صدر آيات و عموميت حكم جهاد منافات دارد .
علاوه بر اينكه ، جامعه صالحى كه براى اولين بار در مدينه تشكيل شده و سپس تمامى شبه جزيره عربستان را گرفت ، عالىترين جامعه اى بود كه در تاريخ اسلام تشكيل يافت ، جامعه اى بود كه در عهد رسول خدا ( ص ) در آن جامعه نماز به پا مىشد ، زكات داده مىشد ، امر به معروف و نهى از منكر مىشد ، و اين جامعه به طور قطع سمبل و مصداق بارز اين آيه است و حال آنكه مىدانيم كه در تشكيل چنين جامعه اى انصار عامل مهم بودند نه مهاجرين .
و در تاريخ اسلام در هيچ عهدى سابقه ندارد كه به دست مهاجرين چنين جامعه اى تشكيل يافته باشد ، به طورى كه انصار هيچ دخالتى در آن نداشته باشند ، مگر اينكه كسى بگويد مراد از اين مؤمنين ، اشخاص و فرد فرد خلفاء راشدين ، و يا فقط على ( ع ) - بنا به اختلافى كه در آراء شيعه و سنى هست - بوده باشد ، كه در اين صورت معناى همه آيات مورد بحث به كلى فاسد خواهد شد .
از اين هم كه بگذريم ، تاريخ از افراد مسلمانان صدر اول ، و مخصوصا مهاجرين از ايشان ، افعال زشتى ضبط كرده كه به هيچ وجه نمىتوانيم نام آن را احياى حق ، و اماته باطل بگذاريم ، حال چه اينكه بگوييم مجتهد بودهاند ، و به رأى خود عمل مىكردهاند و مجتهد در رأى خود معذور است يا نگوييم . از اينجا مىفهميم كه پس توصيف در آيه توصيف از فرد فرد مسلمانان نبوده ، بلكه وصف مجموع من حيث المجموع است .
و جمله * ( « وَلِلَّه عاقِبَةُ الأُمُورِ » ) * تاكيد وعده نصرتى است كه قبلا داده بود ، و نيز چيره كردن مؤمنين است بر دشمنان دين كه به ايشان ظلم كرده بودند .
* ( « وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ) * . . . * ( فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ » ) * اين آيه تسليت رسول خدا ( ص ) است . به اين بيان كه تكذيب قوم او