جهت ديگران آن را به ندا تفسير كردهاند . و كلمه « حج » در اصل لغت به معناى قصد است و اگر عمل مخصوص در بيت الحرام را كه اولين بار ابراهيم ( ع ) آن را تشريع نمود و در شريعت محمدى ( ص ) نيز جريان يافت حج ناميدهاند به همين جهت است كه هر كس بخواهد اين عمل را انجام دهد قصد خانه خدا مىكند . و كلمه « رجال » جمع « راجل پياده » است كه در مقابل « راكب - سواره » است . و كلمه « ضامر » به معناى لاغرى است كه از زياد راه رفتن لاغر شده باشد . و كلمه « فج » به طورى كه گفتهاند « 1 » به معناى راه دور است .
* ( « وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ » ) * - يعنى در ميان مردم ندا كن كه قصد خانه كنند و يا عمل حج را انجام دهند . اين جمله عطف است بر جمله * ( « لا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً » ) * و مخاطب در آن ابراهيم ( ع ) است . و اينكه بعضى « 2 » از مفسرين مخاطب به آن را رسول خدا ( ص ) دانستهاند از سياق آيات بعيد است .
* ( « يَأْتُوكَ رِجالًا . . . » ) * - اين جمله جواب امر است . يعنى در ميان مردم اعلام كن كه اگر اعلام كنى مردم چه پياده و چه سوار بر اشتران لاغر از هر راه دورى خواهند آمد . و لفظ « كل » در امثال اين موارد معناى كثرت را افاده مىكند ، نه معناى استغراق و كليت را .
* ( « لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّه فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ . . . » ) *
لام بر سر جمله مورد بحث لام تعليل ، و يا لام غايت است . و اين جار و مجرور متعلق است به جمله « ياتوك » يعنى اگر اعلام كنى مىآيند ، به سوى تو ، براى اينكه منافع خود را مشاهده كنند . و بنا بر اينكه لام غايت باشد معنا اين مىشود كه : مىآيند به سوى تو و منافع خود را مشاهده مىكنند .
در اين جمله « منافع » مطلق ذكر شده ، و نفرموده منافع دنيايى ، و يا اخروى ، چون منافع دو نوع است يكى دنيوى كه در همين زندگى اجتماعى دنيا سود بخشيده ، و زندگى آدمى را صفا مىدهد و حوائج گوناگون او را بر آورده ، نواقص مختلف آن را بر طرف مىسازد ، مانند تجارت ، سياست ، امارت ، تدبير ، و اقسام رسوم و آداب و سنن ، و عادات ، و انواع تعاون و ياريهاى اجتماعى ، و غير آن .
و معلوم است كه وقتى اقوام و امتهاى مختلف از مناطق مختلف زمين با همه تفاوتها
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 81 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 17 ، ص 142 .