همه خيرها ، و خير همه اش به دست خدا است ، هم چنان كه فرموده : « بِيَدِكَ الْخَيْرُ » « 1 » و با اين حال اگر او خير را از شخصى دريغ بدارد ، ديگر كسى نيست كه خير را به آن شخص برساند .
جمله * ( « إِنَّ اللَّه يَفْعَلُ ما يَشاءُ » ) * كنايه است از عموم قدرت خدا ، و تعليلى است براى مطالب قبل كه يكى اثبات عذاب بود براى مستكبرين از سجده براى خدا ، و يكى اهانت آنان بود ، اهانتى كه بعد از آن كرامتى نباشد .
پس معناى آيه - و خدا داناتر است - اين مىشود كه : خدا در روز قيامت ميان مردمى كه با هم اختلاف داشتند حكم مىكند و آنها را از يكديگر متمايز و جدا مىسازد . تو كه خوب مىدانى كه موجودات علوى و سفلى همه با تكوين و هستى خود در برابر خدا تذلل و خضوع دارند و تنها بشر است كه بسيارى از آنان در مقام عبوديت برخاسته ، خضوع و عبوديت ذاتى خود را اظهار مىدارند و بعضى از ايشان از اين اظهار استنكاف مىورزند ، و اين دسته كسانى هستند كه عذاب بر آنان حتمى شده ، و خدا خوارشان مىسازد ، خواريى كه بعد از آن ديگر كرامتى نباشد ، و او بر هر چه بخواهد قادر است و آنچه بخواهد مىكند .
با اين معنايى كه براى آيه كرديم وجه اتصالش به ما قبل روشن گرديد .
* ( « هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ » ) * اشاره با كلمه « هذان » به دو طايفه اى است كه جمله * ( « إِنَّ اللَّه يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ » ) * و جمله بعدىاش : * ( « وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْه الْعَذابُ » ) * بر آن دو دلالت مىكرد .
و از اينكه اختلاف كنندگان بشر را با اينكه اديان آنان و مذاهبشان بسيار است ، منحصر در دو طايفه كرده فهميده مىشود كه برگشت تمامى اديان مختلف به دو طايفه است ، يكى حق و يكى باطل ، چون اگر اين دو جامع را در نظر نگيريم ، به هيچ معناى ديگرى نمىتوانيم مذاهب مختلف عالم را در تحت آن معنا دو تا كنيم . و محق و مبطل در عالم دو طايفه هستند در مقابل هم ، يكى به حق ايمان دارد و ديگرى به آن كفر مىورزد . پس طوائف مذكور در آيه هم ، با همه اختلافى كه در اقوال آنان است منحصر در دو خصمند ، و با اينكه دو خصم هستند ، اقوال مختلفى بيشتر از دو تا دارند . بنا بر اين خوب مىتوان فهميد كه تعبير * ( « خَصْمانِ اخْتَصَمُوا » ) * چقدر جالب و پر معنا است . از يك طرف اهل خصومت را تثنيه آورده ،
هامش
( 1 ) سوره آل عمران ، آيه 26 .