« اهورامزدا » دانسته ، او را ايجاد كننده همه مىدانستند .
و اما مراد از « مشركين » در * ( « وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا » ) * همان وثنىها هستند كه بت مىپرستيدند ، و اصول مذاهب آنها سه است : يكى مذهب وثنيت صابئه ، و يكى وثنيت برهمائيه ، و يكى بودايى . البته اين سه مذهب اصول مذاهب مشركين است ، و گر نه اقوام ديگرى هستند كه از اصنام هر چه بخواهند و به هر نحوى بخواهند مىپرستند ، بدون اينكه پرستش خود را بر اصل منظمى استوار سازند ، مانند بتپرستان حجاز ، و طوائفى در اطراف معموره جهان ، كه گفتار مفصل و شرح عقايدشان در جلد دهم اين كتاب گذشت .
* ( « إِنَّ اللَّه يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ » ) * - مقصود از اين « فصل » فصل قضاء و حكم به حق در مسائلى است كه صاحبان اين مذاهب در آن اختلاف داشتهاند ، تا محق آنان از مبطل جدا شود ، آن چنان كه هيچ ساترى در ميان نماند ، و هيچ حاجبى جلو آن حكم به حق را نگيرد .
و اگر كلمه « ان » در اين آيه شريفه تكرار شده براى تاكيد است ، چون ميان « ان » ، اول ، و خبرش زياد فاصله شده ، لذا دوباره « ان » را تكرار فرموده تا تاكيد ، اثر خود را ببخشد .
نظير اين تكرار در سوره نحل آمده : « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » « 1 » و نيز در همان سوره اين تكرار آمده ، مىفرمايد : « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ ، وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » « 2 » .
* ( « إِنَّ اللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ » ) * - اين جمله تعليل آن فصل است كه چگونه فصل به حق است .
* ( « ألَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه يَسْجُدُ لَه مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ . . . » ) *
ظاهرا خطاب در جمله * ( « ألَمْ تَرَ » ) * به همه كسانى است كه مىتوانند ببينند و صلاحيت خطاب را دارند ، و منظور از ديدن در اينجا ، دانستن است .
البته ممكن هم هست بگوييم خطاب مختص به رسول خدا ( ص ) است ، و مقصود از رؤيت ، رؤيت قلبى است ، هم چنان كه در باره آن فرموده : « ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى ، أفَتُمارُونَه عَلى ما يَرى » « 3 » .
هامش
( 1 ) سوره نحل ، آيه 110 .
( 2 ) سوره نحل ، آيه 119 .
( 3 ) دل در آنچه ديد دروغ نگفت ، آيا در آنچه وى ديد با او مىستيزيد . سوره نجم ، آيات ، 11 و 12 .