* ( « إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ » ) * كلمه « حصب » به معناى آتشگيره است . و بعضى « 1 » گفتهاند : به معناى هيزم است .
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : اصل اين كلمه به معناى هر چيزى است كه در آتش افكنده شود ، پس معنايش اعم از آن دو است .
و از اينكه در جمله * ( « وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه » ) * « ما » به كار برده كه براى غير ذوى العقول است و نفرموده « و من تعبدون » ، با اينكه خداى تعالى در بيشتر موارد كلامش از بتها به الفاظى كه اختصاص به ذوى العقول دارد تعبير كرده - هم چنان كه در آيه بعد فرموده * ( « ما وَرَدُوها » ) * - همانا بتها و تماثيل است نه معبودين از انبياء و صلحا و ملائكه ، هم چنان كه بعضى گفتهاند . و جمله بعدى هم كه مىفرمايد : * ( « إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى . . . » ) * آن را تاييد - مىكند . در اين آيه از بتها با فعل « و ردوا » ياد كرده است .
و ظاهرا آيات مورد بحث از خطابهاى روز قيامت به كفار است ، كه در آنها حكم شده به اينكه بايد داخل آتش شوند ، و در جهنم جاودانه بسر برند ، نه اينكه خطابى ، دنيايى باشد و از آينده كفار خبر دهد و بخواهد به اين وسيله بر بطلان عبادت بتها ، و خدا گرفتن آنها استدلال كند .
حرف « لام » در « لها » يا براى تاكيد تعدى ، و يا به معناى « الى » است ، و از ظاهر سياق بر مىآيد كه خطاب مزبور هم شامل كفار مىشود و هم آلهه آنان ، يعنى « شما و آلهه شما وارد جهنم خواهيد شد » يا « شما و الهه شما به سوى جهنم بر مىگرديد » .
* ( « لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها ، وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ » ) * اين جمله اظهار حقيقت حال آلهه اى است كه مشركين آنها را مىپرستيدند تا شفيع ايشان شوند . و جمله * ( « وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ » ) * يعنى همه شما و خدايانتان در جهنم جاويد هستيد .
* ( « لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ » ) * « زفير » صدايى است كه در اثر نفس كشيدن به داخل ايجاد مىشود ، و به همين جهت در لغت آن را به صداى الاغ تفسير كردهاند . و اگر فرموده : صداى آن را نمىشنوند ، به خاطر اين است كه در دنيا صداى كلمه حق را نمىشنيدند . هم چنان كه اگر در آخرت نمىبينند ، سزاى اعراضشان از ديدن و نظر افكندن به آيات خدا است .
هامش
( 1 ، 2 ) روح البيان ، ج 5 ، ص 524 .