در اين آيه از خطاب به كفار عدول كرده ، و خطاب را متوجه رسول خود نموده ، تا به اين وسيله به ديگران بفهماند كه ايشان لايق خطاب نيستند . و بنا بر اين توجيه ، ديگر ضماير جمعى كه در آن است تنها به كفار بر مىگردد ، نه به كفار و آلهه ، هر دو .
* ( « إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ » ) * كلمه « حسنى » مؤنث كلمه « احسن » است ، و وصفى است كه در جاى موصوف خود قرار گرفته ، و تقدير آن « عدة الحسنى - وعده هاى نيك » و يا « موعدة الحسنى » مىباشد ، كه عبارت است از نجات يا بهشت . و موعده به هر يك از اين دو در كلام خداى تعالى آمده ، يك جا فرموده : « ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا » « 1 » و در جاى ديگر فرموده : « وَعَدَ اللَّه الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ » « 2 » .
* ( « لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها ) * . . . * ( تُوعَدُونَ » ) * كلمه « حسيس » به معناى صوتى است كه احساس شود . و كلمه « فزع اكبر » به معناى ترس بزرگ است كه خداى تعالى خبر داده چنين ترسى در هنگام نفخ صور وقوع پيدا مىكند ، و فرموده : « يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ » « 3 » .
و معناى اينكه فرمود : * ( « تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ » ) * اين است كه ملائكه ايشان را با بشارت استقبال مىكنند و مىگويند « * ( هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ ) * - اين بود آن روزى كه وعده داده مىشديد » .
* ( « يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُه . . . » ) *
در مفردات گفته : كلمه « سجل » به قول بعضى سنگى است كه در قديم بر آن مىنوشتند ، ولى فعلا به هر چيزى كه بشود روى آن نوشت « سجل » گفته مىشود ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : * ( « كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ » ) * يعنى مثل پيچيدن چيزى كه در آن چيزى نوشته شده باشد تا محفوظ بماند « 4 » . و اين روشنترين و ساده ترين معنايى است كه براى اين كلمه گفته شده است .
هامش
( 1 ) نجات مىدهيم آنان را كه تقوى پيشه كردند ، و ظالمان را دو زانو در آن باقى مىگذاريم .
سوره مريم ، آيه 72 .
( 2 ) خداوند وعده داده است مؤمنين و مؤمنات را به بهشتها . سوره توبه ، آيه 72 .
( 3 ) و چون در صور دميده مىشود همه كسانى كه در آسمانها و زمينند به فزع مىافتند . سوره نمل ، آيه 87 .
( 4 ) مفردات راغب ، ماده « سجل » .