آن گاه بنا بر اين احتمال ، آيه مورد بحث در معناى آيه « فَإِنَّ اللَّه لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ » « 1 » مىشود و معنايش اين است كه : بر مردمى كه ما ايشان را به جرم گناهان بسيار محكوم به ضلالت كرديم ، حرام است كه بار ديگر به توبه و به حال استقامت برگردند .
و معناى آيه اين است كه : آن قريه اى كه عمل صالح توأم با ايمان انجام نداد و امرشان منجر به هلاكت شد ، ديگر محال است كه دوباره زنده شود و ما فات را تدارك نموده سعى خود را مشكور ، و اعمال خود را مكتوب ، و مقبول كند .
و اما اينكه فرمود : * ( « أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ » ) * با اينكه ظاهر كلام اقتضا داشت بفرمايد « انهم يرجعون » حق مطلب اين است كه در اين تعبير مجاز عقلى به كار رفته ، يعنى نتيجه تعلق فعل به چيزى در جاى خود متعلق قرار گرفته . به عبارت ديگر : آن وضعى كه متعلق فعل بعد از تعلق فعل بدان به خود مىگيرد ، در جاى خود متعلق قرار گرفته ، توضيح اينكه نتيجه تعلق حرمت به بازگشت ( به سوى دنيا ) اين است كه ديگر به دنيا بر نگردند ، و اين نتيجه در جاى خود « رجوع » كه متعلق حرمت است قرار گرفته .
اگر گفته شود كه : غرض از اين مجاز عقلى چه بوده . و چرا از اول نفرموده « و حرام على قرية اهلكناها انهم يرجعون - و حرام است بر قريه اى كه هلاكشان كرديم كه برگردند » ؟ . در جواب مىگوييم فايده اين مجاز اين است كه نفوذ فعل ( حرمت ) را افاده كند .
گويا فرموده : آن قدر حرمت نافذ و مؤثر بود كه به محضى كه متعلق به رجوع آنان شد ، رجوعشان بدون هيچ فاصله مبدل به عدم رجوع شد .
و نظير اين مجاز عقلى در آيه « ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ » « 2 » به كار رفته ، چون در اين آيه « منع » به سجده تعلق گرفته ( نه عدم سجده ) ولى از آنجا كه اثرش در جلوگيرى از سجده شديد بوده ، گويى كه سجده را عدم سجده كرد ، و لذا عدم سجده كه نتيجه تعلق منع است در جاى خود سجده كه متعلق منع است قرار گرفته .
باز نظير آن در آيه « قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِه شَيْئاً » « 3 » به كار رفته ، چون شرك نورزيدن متعلق حرمت قرار گرفته ، با اينكه شرك ورزيدن حرام است ، نه شرك نورزيدن ، البته ما اين دو آيه را در جاى خود به وجه ديگرى نيز توجيه كردهايم .
هامش
( 1 ) خدا هدايت نمىكند كسى را كه گمراه كرده باشد . سوره نحل ، آيه 37 .
( 2 ) چه بازت داشت اينكه سجده نكنى وقتى فرمانت دادم كه سجده كنى ؟ سوره اعراف ، آيه 12 .
( 3 ) بگو بياييد تا آنچه پروردگارتان بر شما حرام كرده كه به او چيزى شرك نورزيد برايتان بخوانم .
سوره انعام ، آيه 151 .