معناى افناء و برگرداندن به حالت قبل از وجود . پس ظاهر سياق آيات مىرساند كه مراد اين است كه ما خلق را مبعوث مىكنيم همان طورى كه قبلا ايجاد كرده بوديم . پس « كاف » در * ( « كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُه » ) * كاف تشبيه و « ما » در آن مصدريه و * ( « أَوَّلَ خَلْقٍ » ) * مفعول « بدأنا » است . و مراد اين است : ما خلايق را به همان آسانى بر مىگردانيم كه خلقشان كرديم بدون اينكه براى ما دشوارى داشته باشد .
و معناى اينكه فرمود : * ( « وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ » ) * اين است كه : ما به او وعده اى داديم كه وفايش بر ما واجب شده و ما آنچه وعده دادهايم عملى خواهيم نمود و اين است سنت ما .
* ( « وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ » ) * ظاهرا منظور از « زبور » آن كتابى است كه به حضرت داوود نازل شد چه در جاى ديگر نيز آن را به اين نام اسم برده و فرموده : « وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً » « 1 » .
بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند مراد از آن قرآن است . بعضى « 3 » ديگر گفتهاند مراد از آن مطلق كتبى است كه بر انبياء نازل شده و يا بر انبياء بعد از موسى نازل شده . ولى هيچ دليلى بر آن وجوه نيست . بعضى « 4 » از مفسرين گفتهاند مراد از « ذكر » تورات است به دليل اينكه خداى تعالى آن را در دو جاى از اين سوره ذكر ناميده يكى در آيه « فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » دوم در آيه « وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ » .
و بعضى « 5 » ديگر گفتهاند منظور از « ذكر » قرآن است به دليل اينكه خداى عز و جل آن را در چند جاى از كلامش ذكر ناميده . و بنا بر اين قول ، آن وقت بعد از قرآن بودن زبور با اينكه قبل از آن نازل شده عيبى ندارد چون مراد از بعديت ، بعديت رتبى است نه زمانى . بعضى « 6 » ديگر گفتهاند مراد از آن لوح محفوظ است . ولى اين قول صحيح نيست .
* ( « أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ » ) * - « وراثت » و « ارث » به طورى كه راغب گفته به معناى انتقال مالى است به تو بدون اينكه معامله اى كرده باشى « 7 » . و مراد از وراثت زمين اين است كه سلطنت بر منافع ، از ديگران به صالحان منتقل شود و بركات زندگى در زمين مختص ايشان شود ، و اين بركات يا دنيايى است كه بر مىگردد به تمتع صالحان از حيات دنيوى كه در اين صورت خلاصه مفاد آيه اين مىشود كه : به زودى زمين از لوث شرك و گناه پاك
هامش
( 1 ) سوره نساء ، آيه 163 و سوره اسرى ، آيه 55 .
( 2 ، 3 ، 4 ، 5 ، 6 ) تفسير ابو الفتوح رازى ، ج 8 ، ص 64 و منهج الصادقين ، ج 6 ، ص 125 .
( 7 ) مفردات راغب ، ماده « ورث » .