و بنا بر اين معنا ، لفظ « للكتب » مفعول كلمه « طى » مىباشد ، هم چنان كه كلمه « سجل » فاعل آن است . و مراد اين است كه سجل - كه همان صحيفه نوشته شده است - وقتى كه پيچيده مىشود نوشته هم پيچيده مىشود ، يعنى الفاظ و يا معانيى كه خود نوعى تحقق و ثبوت دارد و به صورت خط و نقش در سجل نوشته شده ، پيچيده مىشود ، و با پيچيده شدنش ديگر چيزى از آنها ظاهر نمىماند ، همچنين آسمان با قدرت الهى روزى پيچيده مىشود ، هم چنان كه فرموده : « وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِه » « 1 » در نتيجه ، غايب گشته چيزى از آن ظاهر نمىماند ، نه عينى ، و نه اثرى . چيزى كه هست از داناى به غيب پنهان نمىشود هر چند كه از ديگران پنهان مىگردد ، هم چنان كه نوشته از سجل پنهان نيست هر چند كه از ديگران پنهان است .
پس طى و پيچيدن آسمان بر اين حساب به معناى برگشت آن به خزائن غيب است بعد از آنكه از خزائن نازل ، و اندازه گيرى شده بود ، هم چنان كه در باره آن و تمامى موجودات فرموده : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » « 2 » و نيز به طور مطلق فرموده :
« وَإِلَى اللَّه الْمَصِيرُ » « 3 » و نيز فرموده : « إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى » « 4 » .
و شايد به خاطر اين معنا بوده كه بعضى گفتهاند : جمله * ( « كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُه » ) * ناظر به رجوع تمامى موجودات به حالتى است كه قبلا يعنى قبل از آغاز خلقت داشتهاند ، و آن حالت اين بوده كه هيچ بودهاند ، هم چنان كه فرموده : « وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً » « 5 » و نيز فرموده : « هَلْ أَتى عَلَى الإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً » « 6 » و اين معنا همان مطلبى است كه به ابن عباس نسبت مىدهند كه گفته معناى آيه اين است كه « هر چيزى نابود مىشود آن چنان كه قبل از خلقت بود » . و اين قول هر چند با اتصال آيه به جمله * ( « يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ . . . » ) * مناسبت دارد و براى آن جنبه تعليل دارد ، و ليكن آنچه بيشتر به سياق آيات قبل مىخورد بيان اعاده به معناى ارجاع موجودات و ايجاد آنها بعد از فناء است ، نه اعاده به
هامش
( 1 ) سوره زمر ، آيه 67 .
( 2 ) هيچ چيزى نيست مگر آنكه خزينه هايش نزد ما است ، و ما آن را نازل نمىكنيم مگر به اندازه معلوم . سوره حجر ، آيه 21 .
( 3 ) بازگشت به سوى خدا است ، سوره آل عمران ، آيه 28 .
( 4 ) رجوع به سوى پروردگار تو است . سوره علق ، آيه 8 .
( 5 ) هم چنان كه تو را قبلا خلق كردم در حالى كه هيچ بودى . سوره مريم ، آيه 9 .
( 6 ) آيا روزى بر بشر گذشت كه چيزى نبوده باشد كه در باره اش گفتگو شود ؟ سوره دهر ، آيه 1 .