مصون بودهاند ، و اگر داوود به حكم منسوخ حكم كرده باشد در خطا بوده است ، و با جمله بعدى هم كه مىفرمايد : « و ما به هر يك از آنان حكم و علم داده بوديم » نمىسازد ، چون اين آيه دلالت مىكند بر تاييد ، و ظاهر در مدح است .
و اما احتمال دومى كه هيچ يك عالم به حكم واقعى الهى نبوده باشند ، و آنچه حكم كردهاند حكمى بوده كه به اجتهاد خود راندهاند ، احتمالى است بعيدتر از احتمال اول ، براى اينكه خداى تعالى مىفرمايد : * ( « فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ » ) * يعنى علم به حكم اللَّه واقعى را به سليمان هم آموختيم ، و اين تعبير با حكم اجتهادى كه ظنى بيش نيست نمىسازد . بعلاوه ، با اينكه فرمود : « و به هر يك حكم و علم داديم » نيز سازگار نيست ، چون اين تعبير به ما مىفهماند كه حكم داوود هم حكمى علمى بوده ، نه حكمى ظنى . و اگر جمله مذكور شامل حكم داوود ، در اين واقعه نمىشد ، جا نداشت اين جمله را در اينجا ايراد فرمايد .
مضافا بر اينكه خواننده محترم فهميد ، كه گفتيم جمله * ( « وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ » ) * اشعار ، و بلكه دلالت دارد بر اينكه حكم ، حكم واحدى بوده و مصون از خطا . با اين حال ديگر جز اين باقى نمىماند كه حكم سليمان و داوود حكم واحدى بوده ، كه در كيفيت اجرايش اختلاف شده ، و حكم سليمان سبكتر و سازگارتر بوده است .
در روايات شيعه و اهل سنت هم همين معنا تاييد شده ، و خلاصه آنچه در روايات آمده اين است كه : داوود حكم كرد به نفع صاحب زراعت و عليه صاحب گوسفندان ، به اينكه بايد گوسفندان را به غرامت به صاحب زرع بدهد ، و سليمان حكم كرد به اينكه چون گوسفندان منافع زمين را تلف كردهاند ، صاحب گوسفند بايد منافع آن گوسفندان ، يعنى شير و پشم و متاع آنها را تا آخر سال به صاحب زراعت بدهد .
بعيد هم نيست كه حكم مساله اين بوده كه صاحب گوسفند آنچه را كه از زراعت تلف شده ضامن است ، و اين ضمان از نظر قيمت با قيمت گوسفندان برابرى مىكرده ، لذا داوود حكم كرده كه خود رقبه گوسفندان را به غرامت بدهد و سليمان حكم آسانترى داده و آن اين بوده كه صاحب زراعت به جاى استيفاى منافع زمينش كه نمىتواند بكند ، آن منافع را از گوسفندان طرف بگيرد ، و آن نيز از نظر قيمت تقريبا با حكم داوود برابر است ، براى اينكه منفعت يك ساله يك گوسفند را اگر در نظر بگيريم ، تقريبا برابر با قيمت خود آن گوسفند خواهد بود .
پس اينكه فرمود : * ( « وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ » ) * تقديرش : « اذكر داود و سليمان » است يعنى :
به ياد آر سليمان و داوود را . زمانى كه در باره زراعت حكم كردند ، زمانى كه گوسفندان
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 440
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٤٠