به اين معنا كه سليمان را بعد از آنكه به دوش گرفته بوده به شام برگرداند . و بنا بر اين ، آيه شريفه هم شامل بيرون شدن از شام مىشود و هم شامل برگشتن به شام .
* ( « وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَه وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ » ) * منظور از « غوص » بيرون آوردن لؤلؤ ، و ساير منافع دريا است . و منظور از اينكه فرمود « عملهاى كمترى هم مىكردند » همان اعمالى است كه خودش بيان نموده و فرموده :
« يَعْمَلُونَ لَه ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ وَجِفانٍ كَالْجَوابِ وَقُدُورٍ راسِياتٍ » « 1 » و مقصود از اينكه فرمود : « و ما شيطانها را حفظ مىكرديم » اين است كه آنها را در خدمت وى حفظ ، و از فرار كردن ، و يا از انجام فرمانش سر برتافتن ، و يا كار او را تباه كردن ، جلوگيرى مىكرديم . و معناى آيه روشن است و به زودى داستان داوود و سليمان ( ع ) در سوره سبا - ان شاء اللَّه - خواهد آمد .
* ( « وَأَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّه أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ » ) * كلمه « ضر » - به ضم ضاد - به معناى خصوص بلاهايى است كه مستقيما به جان آدمى مىرسد ، مانند مرض ، و لاغرى ، و امثال آن . و كلمه « ضر » - به فتح ضاد - همه انواع بلاها را شامل مىشود .
ايوب ( ع ) مورد هجوم انواع بلاها قرار گرفت ، اموالش همه از دست برفت ، و اولادش همه مردند . مرض شديدى بر بدنش مسلط شد و مدتها او را رنج مىداد تا آنكه دست به دعا بلند كرد و حال خود را به درگاه او شكايت كرد . خداى تعالى دعايش را مستجاب نمود و از مرض نجاتش داد و اموال و اولادش را با چيزى اضافه تر به او برگردانيد . در آيه بعدى در اين باره مىفرمايد : * ( « فَاسْتَجَبْنا لَه فَكَشَفْنا ما بِه مِنْ ضُرٍّ » ) * يعنى او را از مرضش نجات و بهبودى داديم . * ( « وَآتَيْناه أَهْلَه وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ » ) * يعنى آنچه از اولادش مردند به اضافه مثل آن به او برگردانديم . * ( « رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ » ) * تا هم به او رحمتى كرده باشيم و هم بندگان عابد ما متذكر شوند و بدانند كه خداى تعالى اولياى خود را به منظور آزمايش مبتلا مىكند آن گاه اجرشان مىدهد و اجر نيكوكاران را ضايع نمىسازد .
و به زودى داستان ايوب در سوره « ص » ان شاء اللَّه خواهد آمد « 2 » .
هامش
( 1 ) برايش هر چه مىخواست درست مىكردند از محراب و مجسمه و تغارهاى بزرگ و ديگهاى بزرگ . سوره سبا ، آيه 13 .
( 2 ) در اينجا لازم است به نكته اى كه از آيه شريفه استفاده مىشود اشاره شود و آن اين است كه از سياق اين آيه بر مىآيد فرزندان ايوب بعد از آنكه خداوند به اعجاز زنده شان كرد باقى ماندند و دليلى ديگر در بين نيست كه بر خلاف ظهور اين سياق دلالت كند بر اينكه بعد از زنده شدن دوباره مرده باشند پس اين بحثى كه مفسرين كه به طور كلى هر مرده اى كه به اعجاز زنده شود باقى نمىماند صحيح نيست و ظهور اين آيه خلاف آن را مىرساند . ( مترجم ) .