كرد ، مگر بزرگتر از همه را ، كه آن را خرد نكرد .
و از ظاهر سياق بر مىآيد كه اظهار اميد ابراهيم ( ع ) در جمله * ( « لَعَلَّهُمْ إِلَيْه يَرْجِعُونَ » ) * به منظور بيان آن صحنه اى است كه عملش آن را مجسم مىكند ، چون عمل وى يعنى شكستن همه بتها ، و سالم گذاشتن بت بزرگ عمل كسى است كه مىخواهد مردم ببينند كه چه بر سر بتهايشان آمده ، و بت بزرگشان سالم مانده ، ناگزير نزد آن رفته آن را متهم كنند ، كه اين كار زير سر او است ، مثل كسى كه مردمى را بكشد ، و يكى از آنها را زنده نگهدارد ، تا او به دام بيفتد .
و بنا بر اين ضمير در كلمه « اليه » به كلمه « كبيرا » بر مىگردد ، و مؤيد اين معنا گفتار آينده ابراهيم ( ع ) است كه در پاسخ آنان فرمود : « بلكه بزرگ آنها چنين كرده » .
ولى بيشتر مفسرين « 1 » بر اين رفتهاند كه : ضمير مذكور به ابراهيم ( ع ) بر مىگردد ، و معناى آيه اين است كه ابراهيم ( ع ) همه بتها را خرد كرد ، مگر بزرگ آنها را ، باشد كه مردم به وى مراجعه كنند ، و او در پاسخ ايشان با ايشان محاجه نموده ، مجابشان سازد ، و بطلان الوهيت بتها را برايشان روشن سازد .
بعضى « 2 » از مفسرين ضمير مذكور را به كلمه « اللَّه » برگردانيده و گفتهاند : معناى آيه اين است كه بتها را شكست ، و بزرگ آنها را باقى گذاشت ، باشد كه مردم به سوى خدا برگردند و او را عبادت كنند ، و از خرد شدن خدايان خود متنبه شده و بفهمند كه آنها معبود نيستند و آنچه در باره آنها معتقد بودند باطل است .
و اين معنا روشن است كه لازمه دو تفسيرى كه نقل كرديم اين است كه جمله * ( « إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ » ) * جمله اى زيادى و مستدرك باشد ، هر چند كه بعضى از اين مفسرين براى حل اين اشكال دست و پايى كرده ، ولى كارى از پيش نبرده ، و گويا آن علتى كه نگذاشته ايشان ضمير را به كلمه « كبير » برگردانند اين بوده كه فكر كردهاند بنا بر اين تقدير ديگر اظهار اميد معنا ندارد .
و ليكن خواننده محترم توجه كرد كه منظور از اظهار اميد ، اظهار اميد واقعى نيست ، بلكه منظور از آن بيان آن صحنه ايست كه عمل او به وجود مىآورد .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 17 ، ص 62 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 17 ، ص 62 و 63 .