* ( « قالُوا أأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ ؟ » ) * .
اين استفهام - به طورى كه گفتهاند - براى تقرير به فاعل است ، زيرا اصل فعل مسلم و به اصطلاح مفروغ عنه است ، و همه وقوع آن را مىدانند ( و منظور از سؤال تعيين فاعل است ) و در اينكه گفتند : « به خدايان ما » اشاره است به اينكه مردم مىدانستند كه ابراهيم جزو پرستندگان بت نيست .
* ( « قالَ بَلْ فَعَلَه كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ » ) * .
ابراهيم ( ع ) به داعى الزام خصم و ابطال الوهيت اصنام ، گفت : بزرگ ايشان اين كار را كرده . هم چنان كه در جملات بعدى صريحا منظور خود را بيان نموده ، مىفرمايد : * ( « أفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ . . . » ) * نه اينكه بخواهد به طور جدى خبر دهد كه بزرگ آنها اين كار را كرده .
و اين گونه تعبيرات در مخاصمات و مناظرات بسيار است ، پس معناى آيه اين است كه : ابراهيم گفت : « از شاهد حال كه همه خرد شدهاند ، و تنها بزرگشان سالم مانده ، بر مىآيد كه اين كار كار همين بت بزرگ باشد » ، اين را به آن جهت گفت ، تا زمينه براى جمله بعدى فراهم شود كه گفت : « از خودشان بپرسيد . . . » .
در جمله : * ( « فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ » ) * دستور داده كه حقيقت حال را از خود بتها بپرسيد ، كه آن كسى كه اين بلا را بر سرشان آورده كه بود ؟ تا اگر مىتواند حرف بزند - پاسخشان را بدهد ؟ ! پس جمله * ( « إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ » ) * جمله شرطيه اى است كه جزاى آن حذف شده ، و جمله « فسئلوهم » بر آن دلالت دارد .
پس حاصل كلام اين شد كه : آيه شريفه به ظاهرش و بدون اينكه چيزى در آن تقدير بگيريم ، و يا تقديم و تاخيرى در آن مرتكب شويم ، و يا دچار محذور نقيصه گرديم مضمون خود را با بيانى ايفاء كرده كه نظاير آن در محاورات بسيار است ، صدر آن شكستن بتها را مستند به بت بزرگ كرده ، تا زمينه براى ذيل آن فراهم شود و بتوانند به ايشان بگويد : از بتها بپرسيد ، تا اگر حرف مىزنند جوابتان را بدهند ، و در نتيجه مردم اعتراف كنند به اينكه بت حرف نمىزند .
و چه بسا بعضى از مفسرين « 1 » گفتهاند : جمله * ( « إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ » ) * ، قيد براى جمله * ( « بَلْ فَعَلَه كَبِيرُهُمْ » ) * است ، و تقدير آن چنين است كه : اين كار را بت بزرگ كرده ، اگر چنانچه
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 53 و كشاف ، ج 3 ، ص 124 .