كه آيه شريفه نسبت به جد و لهو اطلاق ندارد چون لهوى در كار خدا نيست تا اطلاق آيه شاملش شود .
و جمله * ( « وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ » ) * تهديد مردمى است كه معاد و نبوت را منكرند كه توضيح آن بر طبق مقتضاى سياق گذشت .
از آيه شريفه حقيقت رجوع به سوى خدا استفاده مىشود و آن اين است كه خداى تعالى مدام با حق باطل را مىكوبد و حق را بر جا و از باطلى كه خود را به شكل آن جلوه داده جدا مىكند و نيز حق را از زير باطلى كه آن را پوشانده بيرون مىآورد تا نماند مگر حق خالص و آن خداى عز اسمه و صفات عليه او است ، كه مىفرمايد « وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّه هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ » « 1 » آن وقت است كه آنچه از اسباب سبب مستقل پنداشته مىشد همه از كار مىافتد و آنچه ملك و قوت و اختيار براى غير خدا پنداشته مىشد همه از مالكيت و نيرومندى و صاحب اختيارى ساقط مىشوند هم چنان كه فرمود : « لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ » « 2 » و نيز فرمود : « أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّه جَمِيعاً » « 3 » و نيز فرمود : « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 4 » و نيز فرمود : « وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه » « 5 » و آياتى كه اين معانى را مىرساند بسيار است .
* ( « وَلَه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ » ) * .
در اين جمله يكى از احتمالاتى كه فى الجمله منافى با معاد است دفع شده و آن اين است كه خداى تعالى بر بعضى از مردم و يا همه آنان مسلط نباشد و در نتيجه مردم بتوانند از گير بازگشت به او و حساب و كتاب و كيفرش فرار كنند كه در اين جمله آن را دفع نموده مىفرمايد ملك خداى تعالى عام است و شامل تمامى موجوداتى كه در آسمان و زمينند هست ، پس او هر قسم تصرفى كه بخواهد مىتواند در آنها بكند و معلوم است كه اين ملك ، ملك حقيقى و از لوازم ايجاد است يعنى هر موجودى كه تصور شود قائم به وجود سببى است
هامش
( 1 ) و مىدانند كه تنها خدا حق مبين است . سوره نور ، آيه 25 . منظور اين است كه در آن هنگام براى همه روشن مىشود كه آنچه را حق مىپنداشتند باطل بود و از بين رفت و آنچه مانده است حق و از آن خدا است ( مترجم ) .
( 2 ) امروز ديگر تمامى روابط ميان شماها قطع شد و آنچه مىپنداشتيد ، از كار افتاده است . سوره انعام ، آيه 94 .
( 3 ) تمامى نيروها از خدا است . سوره بقره ، آيه 165 .
( 4 ) امروز ملك از آن كيست ؟ از آن خداى واحد قهار ، سوره مؤمن ، آيه 16 .
( 5 ) و تنها حكم و فرمان ، در آن روز با خدا است . سوره انفطار ، آيه 19 .