دعوت پيغمبرانش را اجابت نموده ايشان را پيروى كنيم ، بلكه همان آلهه را مىپرستيم و هيچ ضررى هم ندارد .
و اگر جمله * ( « أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً » ) * را مقيد به قيد « من الارض » كرد ، به قول بعضىها براى اين بود كه به اين نكته اشاره كرده باشد كه : اين آلهه از آنجايى كه از جنس زمينند ، حكمشان حكم همه موجودات زمينى است ، و آن اين است كه محكوم به مرگ و بعثاند ، و چون چنين هستند ، چه كسى آنها را مىميراند ، و دوباره زنده مىكند ؟ .
ممكن هم هست مراد ، اتخاذ آلهه از جنس زمين باشد ، مانند بتهايى كه از سنگ و چوب و فلزات درست مىكردند ، پس بنا بر اين همين قيد « فى الأرض » يك نوع تهكم و تحقير را مىرساند ، و برگشت معنا به اين مىشود كه ملائكه اى كه آلهه ايشان است ، وقتى بندگان و عباد خداى تعالى باشند ، و بتپرستان به كلى از آنان منقطع ، و از الوهيتشان مايوس شوند ، و در امر معاد نتوانند به آنان ملتجى گردند ، آيا بتها و سنگ و چوب ايشان به دردشان مىخورد ؟
و آيا صحيح است كه سنگ و چوب را خداى خود بگيرند ؟ .
* ( « لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّه لَفَسَدَتا فَسُبْحانَ اللَّه رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ » ) * .
در سابق در تفسير سوره هود ، و سوره هاى بعد از آن ، مكرر اشاره كرديم كه : نزاع ميان بتپرستان و موحدين در يگانگى معبود و تعدد آن نيست ، و خلاصه در اينكه واجب الوجود موجود بالذات است كه وجودش از خودش و وجود تمامى موجودات از او است و يكى است ، هيچ اختلافى نيست ، بتپرستان نيز آن را قبول دارند .
نزاعى كه هست در إله به معناى رب و معبود است ، كه بتپرستها بر آن شدهاند كه تدبير عالم با طبقاتى كه در اجزاى آن هست از ناحيه آفريدگار عالم به موجوداتى شريف و مقرب درگاه او واگذار شده كه به همين جهت ما بايد آنها را بپرستيم ، تا براى ما شفيع درگاه خدا شوند ، و ما را به درگاه او قدمى نزديكتر كنند ، مانند رب آسمانها ، و رب زمين ، و رب انسان ، و همچنين اربابى ديگر ، و اينها إله مخلوقاتند ، و خدا إله آنها و آفريدگار همه موجودات ، هم چنان كه آيه شريفه « وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ » « 1 » و آيه « وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّه » « 2 » ، همين اعتقاد را از ايشان حكايت مىكند
هامش
( 1 ) و اگر از ايشان مىپرسيدى چه كسى خلقشان كرده هر آينه مىگفتند خدا . سوره زخرف ، آيه 87 .
( 2 ) و اگر از ايشان مىپرسيدى كه آسمانها و زمين را چه كسى خلق كرده ؟ هر آينه مىگفتند :
آنها را عزيز عليم خلق كرده است . سوره زخرف ، آيه 9 .