إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ ، وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ » « 1 » و آيات ديگر آن وعده را بيان نموده .
* ( « فَأَنْجَيْناهُمْ وَمَنْ نَشاءُ » ) * - يعنى رسولان و گروندگان به ايشان را نجات داديم . قبلا هم وعده نجات به ايشان داده ، و فرموده بود : « حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ » « 2 » و مسرفين در اين آيه همان مشركين هستند ، كه از راه عبوديت به بيراهه گراييدند ، و از طور بندگى تجاوز كردند .
* ( « لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيه ذِكْرُكُمْ أفَلا تَعْقِلُونَ » ) * امتنانى است از خداى تعالى بر اين امت به منت انزال قرآن ، پس مراد از « ذكر ايشان » ذكرى است كه مختص به اين امت است ، و ذكرى است كه لايق حال اين امت است ، ذكرى است كه آخرين و بلندترين معارف را كه حوصله بشر توانايى تحمل آن را دارد متضمن است ، و عالىترين برنامه را كه ممكن است در جامعه بشرى اجرا شود در بر دارد ، و آن عبارت است از شريعت حنيفيت ، پس خطاب در آيه خطاب به همه امت است .
بعضى « 3 » از مفسرين گفتهاند مراد از ذكر ، شرف است ، و معناى آيه اين است كه : در اين كتاب شرف شما تامين شده ، اگر به آن تمسك جوييد ، متوجه آن شرف و آبرو خواهيد شد ، اين مفسر در آيه « وَإِنَّه لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ » « 4 » همين حرف را زده است ، و خطاب در آن را براى جميع مؤمنين و يا خصوص عرب دانسته ، چون قرآن به زبان ايشان نازل شده . ليكن اين تفسير دور از فهم است .
* ( « وَكَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ كانَتْ ظالِمَةً ) * . . . * ( حَصِيداً خامِدِينَ » ) * .
كلمه « قصم » ، در اصل به معناى شكستن است ، مىگويند : « قصم ظهره - پشتش را شكست » ، ولى به طور كنايه در هلاكت هم استعمال مىشود ، و كلمه « انشاء » به معناى ايجاد است ، كلمه « احساس » به معناى درك از طريق حس است ، كلمه « باس » به معناى عذاب ، و كلمه « ركض » به معناى دويدن به تندى است ، و كلمه « اتراف » به معناى توسعه دادن به نعمت است ، و كلمه « حصيد » به معناى بريده است ، و از همين جهت زراعت درو شده را حصيد مىگويند ، و كلمه « خمود » به معناى سكون و سكوت است .
و معناى آيات اين است كه : * ( « وَكَمْ قَصَمْنا » ) * چقدر هلاك كرديم « من قرية » از اهل
هامش
( 1 ) فرمان ما براى بندگان مرسلمان از سابق صادر شد ، و آن اين بود كه ايشان حتما يارى شوند ، و لشگر ما حتما غالبان باشند . سوره صافات ، آيات 171 - 173 .
( 2 ) واجب است بر ما كه مؤمنان را نجات دهيم . سوره يونس ، آيه 103 .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 40 .
( 4 ) و به درستى كه قرآن ذكرى است براى تو و براى قومت . سوره زخرف ، آيه 44 .