است ، يعنى اگر اين معنا را مىدانيد ، كه هيچ ، و اگر نمىدانيد به اهل ذكر مراجعه كنيد ، و بپرسيد ، آيا انبياى گذشته غير بشر بودند ؟ .
و مقصود از « ذكر » كتابهاى آسمانى است ، و مراد از « اهل ذكر » ، علماى اهل كتابند ، زيرا آنها در دشمنى با رسول خدا ( ص ) دنبال مشركين بودند ، و مشركين از آنها احترام مىكردند ، و چه بسا در كار خود با آنها مشورت مىنمودند ، و مسائلى از آنها مىپرسيدند تا با آن مسائل رسول خدا ( ص ) را امتحان كنند ، و همان اهل كتاب بودند كه عليه مسلمانان به مشركين مىگفتند : « هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا » « 1 » .
خطاب در جمله * ( « فَسْئَلُوا . . . » ) * به پيغمبر ، و هر كسى است كه آن را بشنود ، چه عالم و چه جاهل ، تا گفتار قبلى را به خوبى تاييد كند ، و اين قسم خطاب در كلمات خود ما آدميان نيز شايع است .
* ( « وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَما كانُوا خالِدِينَ ) * . . . * ( وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ » ) * .
يعنى انبيا مردانى از بشرند كه ما لوازم بشريت را از آنها سلب نكردهايم ، كه مثلا بدنهايشان را خالى از روح زندگى كرده باشيم ، تا نه به خوردن محتاج باشند و نه به نوشيدن ، و نيز آنان را از مرگ مصونيت ندادهايم ، تا هميشه در دنيا بمانند ، بلكه ايشان نيز بشر و از كسانى هستند كه طعام مىخورند و مىميرند ، و اين خوردن و مردن ، دو خاصه از خواص روشن بشريت است .
* ( « ثُمَّ صَدَقْناهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَيْناهُمْ وَمَنْ نَشاءُ وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ » ) * اين آيه عطف است بر كلام گذشته ، كه مىفرمود : * ( « وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا » ) * و در اين آيه سرانجام ارسال رسولان ، و عاقبت امر مسرفان را بيان مىكند ، كه مسرفان از هر امت ، در اثر اقتراح معجزه به چه سرنوشتى دچار شدند ، و نيز توضيح است براى هلاكتى كه به طور اجمال بدان اشاره كرده ، و فرموده بود : * ( « مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها » ) * ، و تهديدى است براى مشركين .
و مراد از « وعد » در جمله * ( « ثُمَّ صَدَقْناهُمُ الْوَعْدَ » ) * وعده نصرتى است كه به مسلمين داده و فرموده بود كه : دين ايشان را يارى خواهد كرد ، و كلمه ايشان را كه كلمه حق است بلند آوازه خواهد نمود ، هم چنان كه در آيه « وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ ،
هامش
( 1 ) اين مشركين از آنهايى كه ايمان آوردهاند هدايت يافته ترند . سوره نساء ، آيه 51 .