صرف تحقق مصداقى از ضلالت باعث آن تهديد شده ، چون صرف چنين ضلالتى استحقاق مجازات استدراج كه عبارت است از ضلالت شديدتر ، نمىشود .
جمله « فليمدد » صيغه امر غائب است ، و برگشت معناى آن به اين مىشود كه يكى از واجبات بر خداى رحمان اين است كه چنين كسى را در ضلالت امتداد دهد ، چون گفتيم صيغه ، صيغه امر است ، و امر در صورتى كه از كسى به سوى شخصى صادر شود معنايش اين است كه آن تكليف را بر او واجب كرده ، و همچنين اگر آمر مخاطب خود را دستور دهد كه مرا امر به فلان كار بكن ، معنايش اين است كه من اين كار را خواهم كرد ، و آن را بر خود واجب كردهام .
كلمه « مد » و « امداد » به يك معنا است ، ليكن راغب در مفردات گفته : امداد بيشتر در محبوب آمده ، و مد بيشتر در مكروه استعمال شده است « 1 » ، و مراد اين است كه كسى كه ضلالت بر او مستقر شود ، و او در آن ادامه دهد - كه البته كنايه آيه به كفار است - خداى تعالى بر خود واجب فرموده كه او را در آنچه هست مدد كند ، يعنى هر چيزى كه او را به گمراهى كشيده بيشتر به او بدهد ، مانند زخارف دنيوى در مورد كلام ، تا به خاطر آن و سرگرمى با آن به كلى از حق منصرف شود ، و در نتيجه امر خدا - عذاب او يا قيامت - بناگهانى برسد ، و آن وقت حق بر او روشن گردد ، وقتى كه ديگر نتواند از حق منتفع شود .
پس اينكه فرمود : * ( « حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ . . . » ) *
دليل بر اين است كه اين « مد » خذلانى است به صورت اكرام ، و مراد از آن اين است كه طرف از حق و پيروان حق منصرف شود ، يعنى سرگرم زرق و برق حيات دنياى غدار گردد و حق برايش روشن نشود تا آن وقتى كه ديگر نتواند از آن منتفع شود ، و آن هنگام نزول عذاب يا قيام قيامت است .
هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا ، سُنَّتَ اللَّه الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِه » « 2 » و نيز فرمود « يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ ، أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً » « 3 » .
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « مد » .
( 2 ) وقتى عذاب ما را ديدند ديگر ايمانشان سودى برايشان نداشت ، و اين سنت است از خدا كه همواره در بندگانش جريان داشته . سوره مؤمن ، آيه 85 .
( 3 ) روزى كه بعضى آيات پروردگارت مىآيد ديگر ايمان هيچكس كه قبلا ايمان نياورده و يا در ايمان قبليش كسب خيرى نكرده بود سودى به حالش ندارد . سوره انعام ، آيه 158 .