و در اين كه ضمير جمع را به كلمه « من » برگردانيد و فرمود : * ( « رَأَوْا ما يُوعَدُونَ » ) * ، با اين كه كلمه « من » مفرد است ، جانب معناى آن را رعايت كرد ، هم چنان كه اگر ضمير مفرد به او برگردانيد ، و فرمود * ( « فَلْيَمْدُدْ لَه » ) * جانب لفظ آن را رعايت فرمود .
جمله * ( « فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً » ) * در مقابل كلام كفار قرار دارد كه گفتند : * ( « أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا » ) * و اما اين كه منظور از مكان در هنگام ديدن عذاب چيست ؟ - البته با در نظر گرفتن ظاهر آيه كه از آن بر مىآيد مراد از عذاب ، عذاب دنيوى است - قهرا آن مكانى خواهد بود كه عذاب خدا ايشان را مىگيرد ، مثل كفار قريش كه مكان شر آنان در هنگام عذاب چاه بدر بود ، چون روى سخن در اين سوره به همان صناديد قريش بوده ، و اما مكان شرشان در روزى كه قيامت را مىبينند ، همان جهنم جاودانه اى است كه دار البوار است ، و اما اينكه فرمود : معلوم مىشود لشگر ناتوان از كيست ، مراد همان روز عذاب است ، كه كسى عاصم و نگهدارى از عذاب خدا ندارد ، آن روز هر چه را هم آماده كرده باشند عليه خودشان تمام مىشود و بىاثر مىماند .
* ( « وَيَزِيدُ اللَّه الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً . . . » ) *
مقصود از « باقيات الصالحات » ، اعمال صالحى است كه نزد خدا محفوظ مىماند و باعث شكر و اجر عظيم خداى تعالى مىشود ، و خدا در چند جا از كلام مجيدش بدان وعده داده است .
كلمه « ثواب » به معناى پاداش عمل است ، در مفردات گفته اصل اين كلمه به معناى بازگشت هر چيزى به حالت اوليه اى است كه داشته ، يا به حالت مقدرى است كه مقصود از فكرت است - تا آنجا كه گفته است - ثواب آن چيزى است كه به انسان در پاداش اعمالش بر مىگردد ، و اگر خود پاداش را ثواب گفتهاند به تصور اين است كه آن خود آن است ، ( نه بازگشت آن ) ، - تا آنجا كه مىگويد - ثواب ، هم در خير به كار مىرود و هم در شر ليكن متعارف آن است كه بيشتر در خير استعمال مىشود « 1 » و كلمه « مرد » اسم مكان از رد است ، و مراد از آن بهشت است .
اين آيه شريفه تتمه بيان آيه قبلى است ، چون آيه قبلى حال اهل ضلالت را بيان مىكرد ، و مىفرمود : خدا به زودى ايشان را مدد مىكند ، و در نتيجه در ضلالت خود فرو رفته ، از حق به كلى منصرف مىشوند ، و از ايمان اعراض مىكنند ، و سرگرم بازى با شواغل
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « ثوب » .