كردهاند كه سياره و كاروان كنعان آب آور خود را به سراغ آب فرستادند : « فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَه » « 1 » . و نيز به اين آيه استدلال كردهاند كه مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها » « 2 » .
ليكن صرف اينكه در آيه « وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ » و آيه « فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ » به معناى حضور استعمال شده دليل نمىشود كه به معناى داخل شدن واقعى استعمال نمىشود چون در آن دو آيه قرينه اشراف هست ، و در آياتى ديگر ادعا شده كه به معناى داخل شدن است ، و اما آيه « أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها » از كجا معنايش دور نگه داشتن بعد از داخل شدن نباشد ؟ هم چنان كه همين معنا يعنى دور كردن بعد از دخول را از آيه * ( « ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها » ) * استظهار شده ، و نيز گفتهاند : خداوند به احترام آنان ميان آنان و شنيدن صداى آتش حاجبى قرار مىدهد ، هم چنان كه ميان ابراهيم و حرارت آتش چنان حاجبى قرار داد ، و به آتش فرمود : « كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ » « 3 » .
بعضى ديگر ( و شايد بيشتر مفسرين ) گفتهاند كه : آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه همه مردم داخل جهنم مىشوند ، و به مثل آيه « إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها » « 4 » و آيه : « يَقْدُمُ قَوْمَه يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ » « 5 » استدلال كردهاند ، چون در آيه اولى كه راجع به بتپرستان ، و در آيه دومى كه راجع به فرعون است ، فرموده : وارد جهنم مىشوند ، پس معلوم مىشود ورود آنها به معناى دخول است .
البته آيه بعد از آيه مورد بحث نيز دلالت بر اين معنا دارد كه مىفرمايد : * ( « ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا » ) * چون معنايش اين است كه ما ايشان را در حالى كه در آن به زانو در آمدهاند رها مىكنيم ، و معلوم است كه وقتى كسى را در جايى رها مىكنند كه داخل آن شده باشد ، آن گاه بعد از دخول رهايش كنند تا به حال خود باقى بماند ، عده اى از روايات وارده در تفسير آيه نيز بر اين معنا دلالت دارد .
هامش
( 1 ) سوره يوسف ، آيه 19 .
( 2 ) كسانى كه از ناحيه خدا حسنى بر ايشان تقدير شده ، ايشان از آتش دور نگه داشته مىشوند ، به حدى كه صداى آن را نمىشنوند . سوره انبياء ، آيات 101 و 102 .
( 3 ) گفتيم اى آتش سرد و سالم باش بر ابراهيم ، سوره انبياء ، آيه 69 .
( 4 ) سوره انبياء ، آيه 99 .
( 5 ) سوره هود ، آيه 98 .