به هر حال در اينكه اگر از كفار تعبير به ظالمان كرد براى اين بوده كه به علت حكم اشاره كرده باشد ، حرفى نيست .
و معناى اين دو آيه چنين است كه : هيچ يك از شما - متقيان و ظالمان - نيست ، مگر آنكه به زودى در لبه و پرتگاه آتش قرار مىگيريد ، و اين قرار دادن شما در پرتگاه آتش واجبى حتمى بر پروردگارت شده ، آن گاه كسانى را كه تقوى داشتهاند نجات داده ، ظالمان را در آن باقى مىگذاريم ، به خاطر اين كه ظلم كردند ، و ايشان هم چنان به زانو در آمده ، باقى مىمانند .
بحث روايتى
در كافى به سند خود از مالك جهنى روايت كرده كه گفت : از حضرت صادق ( ع ) معناى كلام خداى را پرسيدم كه مىفرمايد : « * ( أوَ لا يَذْكُرُ الإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناه مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً ) * - آيا انسان يادش رفته كه ما او را قبلا خلق كرديم در حالى كه هيچ چيز نبود ؟ » مىگويد ، در جوابم فرمود : يعنى مقدر و كتاب نوشته نبود « 1 » .
و در محاسن به سند خود از حمران روايت كرده كه گفت : از امام صادق ( ع ) از معناى آيه * ( « أوَ لا يَذْكُرُ الإِنْسانُ . . . » ) * پرسيدم ، فرمود : يعنى نه در كتابى بود و نه در علمى « 2 » .
مؤلف : مقصود از اين دو حديث اين است كه انسان در كتاب و علم ، يعنى در هيچ يك از كتب محو و اثبات نبود ، بعدا خدا وقتى اراده كرد ايجادش كند در كتاب اثباتش كرد ، نه در لوح محفوظ ، چون قرآن كريم راجع به لوح محفوظ مىفرمايد : هيچ چيزى از قلم آن نيفتاده ، « لا يعزب عنه » .
و در تفسير قمى در ذيل آيه * ( « ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا » ) * فرموده است : يعنى به زانو در آمدهاند « 3 » .
و در همان كتاب از حسين بن ابى العلاء از امام صادق ( ع ) آورده كه در ذيل آيه * ( « وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها » ) * فرمود مگر نشنيدى كه عرب مىگويد : بر فلان قبيله وارد
هامش
( 1 ) اصول كافى ، ج 1 ، ص 147 ح 5 .
( 2 ) المحاسن ، ص 243 ح 234 .
( 3 ) تفسير قمى ، ص 412 .