و اگر كلمه « من » تبعيضى مىبود « 1 » چنين معنا مىداد كه : خداى تعالى در هر سؤالى ، بعضى از آن را مىدهد . و حال آنكه مىبينيم واقع بر خلاف آن است ، و خداوند در پاره اى موارد بعضى از خواسته ها را مىدهد و در مواردى همه آن را عطا مىكند .
هم چنان كه اگر مىفرمود : « و اتيكم كل ما سالتموه - و همه آنچه از او بخواهيد مىدهد » نيز بر خلاف واقع بود .
و همچنين اگر مىفرمود : « و اتيكم مما سالتموه » باز صحيح نبود ، چون معنايش اين مىشود كه خداوند بعضى از خواسته ها را استجابت مىكند و بعضى را استجابت نمىكند و به كلى رد مىنمايد . علت اينكه اين معنا صحيح نيست اين است كه آيه شريفه در مقام امتنان است و اين معنا با امتنان تناسب ندارد .
كوتاه سخن ، معناى آيه چنين است . « خداى تعالى به نوع انسان آنچه كه خواسته است مرحمت فرموده ، و هيچ حاجتى نمانده مگر آنكه بر آورده ، و بر مىآورد ، حال يا همه آنها و يا از هر يك مقدارى را كه حكمت بالغه اش اقتضاء داشته باشد » .
و گفته شده « 2 » كه تقدير كلام اين است : « و اتيكم من كل ما سالتموه و ما لم تسئلوه - شما را عطا كرده همه آن چيزهايى را كه درخواست نمودهايد و آنها را كه در خواست نكردهايد » ليكن اين معنا مبنى بر اين است كه مراد از « سؤال » سؤال زبانى باشد ، و ما قبلا گفتيم كه مطلب خلاف آن است زيرا سياق آيه با سؤال زبانى سازگارى ندارد .
* ( « وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّه لا تُحْصُوها » ) * - راغب مىگويد كلمه « احصاء » به معناى تحصيل با عدد و بدست آوردن با شماره است و در اصل از « حصا : ريگ » گرفته شده ، چون عرب جاهليت ، هر چيزى را مىخواست بشمارد بوسيله ريگ مىشمرد ، هم چنان كه ما با سرانگشت خود مىشماريم « 3 » .
در اين جمله به اين معنا اشاره شده كه نعمتهاى خدا از محدوده عدد و شماره بيرون است و در نتيجه انسان نمىتواند نعمتهايى را كه خداى تعالى به او ارزانى داشته بشمارد .
هامش
( 1 ) تفسير كشاف ، ج 2 ، ص 557 .
( 2 ) تفسير روح المعانى ، ج 13 ، ص 226 .
( 3 ) مفردات راغب ماده « حصا » .