و چنانچه بگويى اگر « من » در * ( « مِنْ عَذابِ اللَّه » ) * بيانيه بوده و كلمه « شىء » را بيان كند از اين لازم مىآيد كه بيان از ، از مبين جلوتر قرار گرفته باشد . در جواب مىگوييم بله اين لازمه را دارد ولى هيچ عيبى هم ندارد ، زيرا كسى دليلى ندارد كه نبايد بيان ، قبل از مبين بيايد ، آن هم با اتصالى كه در اين مورد بين آنها وجود دارد .
* ( « قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّه لَهَدَيْناكُمْ » ) * - از ظاهر سياق بر مىآيد كه مراد از « هدايت » در اينجا هدايت به چگونگى رها شدن از عذاب است هر چند كه ممكن است بگوييم به همان معناى اصليش ، يعنى راه يا بى به دين حق در دنيا باشد ، چون نتيجه هر دو يكى است و بين دنيا و آخرت تطابق است ، يعنى چيزى در آخرت ، بروز نموده و كشف مىشود كه در دنيا پنهان بوده است ، هم چنان كه خداى تعالى از اهل بهشت حكايت مىفرمايد كه مىگويند : « الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّه لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ » « 1 » بطورى كه ملاحظه مىكنيد هدايت به دين حق را در دنيا با هدايت به سعادت اخروى در آخرت مخلوط كرده و آنها را تقريبا يكى دانستهاند .
* ( « سَواءٌ عَلَيْنا أجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِيصٍ » ) * - كلمات « سواء » و « استوا » و « تساوى » به يك معنا هستند و كلمه « سواء » در جمله مورد بحث ، خبر براى مبتداى محذوف است ، و جمله استفهامى * ( « أجَزِعْنا . . . » ) * ، آن محذوف را بيان مىكند ، و جمله * ( « ما لَنا مِنْ مَحِيصٍ » ) * بيان ديگرى براى مبتداى حذف شده است و تقدير كلام اين است كه : هر دو امر ، يعنى جزع و صبر براى ما يكسان است ، و ما جايى كه از عذاب حتمى به آنجا فرار كنيم نداريم .
* ( « وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ . . . » ) * .
در مجمع گفته است : كلمه « مصرخ » اسم فاعل از « اصراخ » است كه به معناى پناه دادن و به داد كسى رسيدن و فرياد او را پاسخ گفتن مىباشد گفته مىشود :
« استصرخنى فلان فاصرخته » يعنى او از من كمك خواست من هم به كمكش رسيدم « 2 » اين جمله ، حكايت كلام شيطان است كه در روز قيامت به ظالمين مىگويد و
هامش
( 1 ) حمد مخصوص خدايى است كه ما را به اين راه هدايت كرد كه اگر خدا هدايتمان نمىكرد ، ما خود ، به اين سعادت راه نمىيافتيم ؟ آرى معلوم شد كه فرستادگان خدايمان ، به حق آمده بودند . سوره اعراف ، آيه 43 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 4 ، ص 212 ، طبع بيروت .