ميان او و آنان ، هيچ حاجب و مانعى وجود نداشته باشد ، و اين تفاوت كه ميان دنيا و آخرت است ، كه در دنيا از خدا محجوب هستند و در آخرت ظاهر ، نسبت به خود بندگان است كه در دنيا گمان مىكردند ، بين آنها و خدا مانعى وجود داشته و آنها غايب از خدا ، و خدا غايب از آنها است ، و چون قيامت مىشود مىفهمند كه در اشتباه بودهاند و در دنيا هم براى خدا ظاهر بودند ، و اما نسبت به خداى تعالى اين تفاوت در كار نيست ، و براى او هيچ مخلوقى در پرده نيست ، نه در دنيا و نه در آخرت ، هم چنان كه خودش فرمود : « إِنَّ اللَّه لا يَخْفى عَلَيْه شَيْءٌ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ » « 1 » .
ممكن هم است جمله مورد بحث ، كنايه باشد از اينكه آن روز بندگان براى حساب اعمال ، خالص مىگردند ، و مشيت الهى تعلق گرفته بر انقطاع اعمال و آغاز جزاى موعود هم چنان كه فرمود : « سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّه الثَّقَلانِ » « 2 » .
* ( « فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا ) * . . . * ( مِنْ شَيْءٍ » ) * - اين قسمت ، تخاصم و بگومگوى كفار را در روز قيامت نقل مىكند ( البته بنا بر آنچه از سياق بر مىآيد ) ، و مقصود از « ضعفاء » آنهايى هستند كه از بزرگان كفار تقليد و اطاعت مىكنند ، و مقصود از « مستكبرين » همان اولياء و بزرگان كفرند ، كه دسته اول ، آنها را پيروى مىكردند ، و قدرت ظاهرى ، وادارشان كرد ، از ايمان به خدا و آياتش استنكاف ورزند .
و معناى آيه اين است كه : ضعفاء كه كارشان تقليد بود ، به مستكبرين خود مىگويند : ما در دنيا پيرو و مطيع شما بوديم بدون اين كه از شما مطالبه دليل بكنيم ، هر چه مىگفتيد ، مىكرديم ، حالا آيا امروز مىتوانيد فايده اى به حال ما داشته باشيد ، و مقدارى از اين عذاب خداى را از ما دفع نماييد ؟ ! بنا بر اين معنا ، لفظ « من » در جمله * ( « مِنْ عَذابِ اللَّه » ) * بيانيه ، و در جمله « من شىء » زائده و براى تاكيد خواهد بود هم چنان كه در جمله « ما جاءني من احد » نيز « من » زيادى است و معنا نمىدهد ، ليكن « نيامدن احدى » را تاكيد مىكند ، در آيه مورد بحث ، هر چند سياق كلام مانند مثال بالا سياق نفى نبوده بلكه سياق استفهام است ليكن نفى و استفهام در اين قضيه نزديك به يكديگرند و حرف « من » زائده ، مفاد جمله را تاكيد مىكند .
هامش
( 1 ) همانا هيچ چيز بر خداوند پنهان نيست ، نه در آسمان و نه در زمين . سوره آل عمران ، آيه 5 .
( 2 ) به زودى اى جن و انس ، يكسره به كار شما مىپردازيم . سوره الرحمن ، آيه 31 .