كهف براى او ذريه معرفى نموده ، مىفرمايد : « أفَتَتَّخِذُونَه وَذُرِّيَّتَه أَوْلِياءَ » « 1 » البته ولايتشان جزئى است ، مثلا يكى از ايشان بر بعضى از مردم ولايت و تصرف دارد ، ولى بر بعض ديگر ندارد ، يا در بعض اعمال دارد و در بعض ديگر ندارد و يا اينكه اصلا ولايت واقعى ندارند بلكه ولايتشان در حدود معاونت و كمك شيطان اصلى است ، و ريشه تمامى كارهايى كه از ديگران سر مىزند همان ابليس است .
گوينده اين جمله : * ( « إِنَّ اللَّه وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ » ) * همان ابليس است و مقصودش از اين حرف اين است كه ، ملامت گناهكاران و مشركين را از خود دور سازد ، پس اين كه گفت : * ( « إِنَّ اللَّه وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ » ) * ، معنايش اين است كه : خداوند به شما وعده اى داد كه اينك وقوع آن و مشاهده حساب و جنت و نار در امروز ، آن وعده را محقق ساخت ، و من هم به شما وعده اى دادم ولى به آن وفا نكردم ، چون خلاف آنچه را كه وعده داده بودم محقق شد . اين آن معنايى است كه مفسرين براى آيه كردهاند « 2 » .
بنا بر اين ، مقصود از وعده اى كه داده شد همه چيزهايى است كه ، اثباتا و نفيا مربوط به معاد باشد ، يعنى خداوند آنها را اثبات ، و ابليس آنها را نفى مىكرده ، و اخلاف وعده هم به معناى روشن شدن دروغ بودن آن است كه در حقيقت ملزوم را گفته و لازمه آن را اراده كرده است .
ممكن هم است - و بلكه وجه صحيح همين است كه - بگوييم وعده اى كه داده شد منحصر در پاداش اخروى نيست ، بلكه شامل وعده دنيوى هم مىشود و تمام افراد مؤمن و مشرك را در بر مىگيرد ، چون زندگى دنيا و آخرت متطابق هم مىباشند و در حقيقت زندگى دنيا الگوى زندگى آخرت است ، و خداى تعالى اهل ايمان را به زندگى پاكيزه و با سعادت وعده داده و اهل شرك را كه از ياد او اعراض مىكنند ، به زندگى تنگ و توأم با اندوه و عذاب درونى در دنيا وعده داده ، و آن گاه هر دو گروه را به يك زندگى ديگرى كه در آن حساب و كتاب و بهشت و جهنم است وعده داده است ، اين وعده اى است كه خداى تعالى به بشر داده است .
از آن سو ابليس هم اولياى خود را به خواسته هاى دلپذير و آرزوهاى دور و
هامش
( 1 ) آيا شيطان و ذريه اش را ولى و صاحب خود انتخاب نمودهايد ؟ ! سوره كهف ، آيه 50 .
( 2 ) منهج الصادقين ، ج 5 ، ص 132 و مجمع البيان ، ج 4 ، ص 213 ، طبع بيروت و تفسير فخر رازى ، ج 19 ، ص 109 .