كلام جامعى است از او زيرا در اين عبارت كوتاه ، موقعيتى را كه با مردم داشت بيان نموده و رابطه خود و ايشان را در برابر تمام مردم خيلى پوست كنده بيان مىكند .
خداى تعالى هم وعده داده بود كه به زودى ايشان را به اختلافاتى كه مىكردند خبر مىدهد و به زودى در روز قيامت حق هر چيزى را از طرف همانهايى كه در دنيا حق را مىپوشاندند ظاهر مىگرداند لذا ملائكه از شرك ايشان بيزارى مىجويند ، شيطانهاى انسى و جنى هم ايشان را طرد مىكنند ، بتها و خدايان دروغين هم نسبت به شرك و كفر ايشان بيزارى و كفر مىورزند ، پيشوايان ضلالت هم جوابشان را نمىدهند ، خود مجرمين هم به گمراهى خود اعتراف مىكنند ، و اين معانى همه در آيات بسيارى از قرآن كريم آمده ، و چيزى از آن بر اهل دقت و تدبير پوشيده نيست .
كلمه « شيطان » هر چند به معناى شرير است ، - چه شريرهاى جنى و چه انسى - هم چنان كه فرمود : « وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الإِنْسِ وَالْجِنِّ » « 1 » . ليكن در خصوص اين آيه ، مقصود از آن ، همان شخص اولى است كه مصدر تمامى گمراهىها و ضلالت در بنى آدم شد ، و نام شخصيش ابليس است ، چون از ظاهر سياق بر مىآيد كه ، او با كلام خود ، عموم ستمكاران را مورد خطاب قرار داده ، اعتراف مىكند كه خود او بوده كه ايشان را به شرك دعوت مىكرده است .
قرآن كريم هم تصريح كرده كه : آن كسى كه در عالم خلقت چنين پستى را قبول كرده همان ابليس است ، حتى خود ابليس هم اين معنا را ادعا مىكند خداى تعالى ادعايش را رد نمىكند ، هم چنان كه در آيه « فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ . . . لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ » « 2 » ادعايش بدون رد ، حكايت شده است .
و اما ذريه و قبيله او كه قرآن اسم آنها را برده و در باره قبيله اش مىفرمايد : « إِنَّه يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُه مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ » « 3 » و نيز در سوره
هامش
( 1 ) و ما اين چنين قرار داديم براى هر پيغمبرى ، شيطانهايى از جن و انس . سوره انعام ، آيه 112 .
( 2 ) به عزتت سوگند ، همه آنان را گمراه مىكنم مگر تنها بندگان مخلصت را . . . خداى تعالى در پاسخ فرمود : من هم سوگند مىخورم كه تو و همگى آنهايى را كه از تو پيروى كنند به آتش دوزخ برم . سوره ص ، آيه 83 و 85 .
( 3 ) او و سپاهش از آنجا كه نمىبينيدشان شما را مىبينند شيطانها را سرپرست و دوستان كسانى كه ايمان ندارند قرار داديم . سوره اعراف ، آيه 27 .