* ( « شاكِراً لأَنْعُمِه اجْتَباه وَهَداه إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » ) * .
« اجتباء » از ماده « جبايه » است كه به معناى جمعآورى كردن است ، و اجتباء خدا انسان را به اين معنا است كه او را خالص براى خود سازد و از مذهبهاى مختلف جمعآوريش نمايد ، و در اينكه بعد از توصيفش به شكر نعمت بدون فاصله كلمه اجتباء را آورد اشعار به اين است كه شكر نعمت ، علت اجتباء بوده است و اين تفسير آنچه را كه ما در سوره اعراف براى آيه « وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ » كرديم تاييد مىكند ، زيرا در آنجا گفتيم حقيقت شكر اخلاص در عبوديت است .
* ( « وَآتَيْناه فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّه فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ » ) * .
مقصود از « حسنه در دنيا » ، معيشت نيكو است ، و ابراهيم ( ع ) داراى ثروتى فراوان و مروتى عظيم بوده ، ما در تفسير سوره يوسف در ذيل آيه ششم و نيز در معناى هدايت و صراط مستقيم در تفسير سوره فاتحه و در معناى آيه « وَإِنَّه فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ » « 1 » بحثهاى مفصلى داشتيم به آنجا مراجعه شود .
و در اينكه ابراهيم ( ع ) را به صفات مذكور توصيف فرموده اشاره به اين است كه اين صفات آثار نيك اين دين حنيف است ، اگر انسان به اين دين در آيد ، او را به تدريج به راهى مىاندازد كه ابراهيم ( ع ) را بدان انداخت .
* ( « ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ » ) * .
در اين آيه دو صفت را از ابراهيم ( ع ) دوباره آورده ، و اين تكرار براى اشاره به اين است كه نسبت به آن دو صفت عنايت بيشترى داشته است .
* ( « إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيه . . . » ) * .
در مفردات گفته : كلمه « سبت » در اصل به معناى قطع است ، و از همين جهت به قطع سير ، مىگويند سبت السير ، و نيز سبت الشعر ، تراشيدن مو است ، و سبت الانف ، بريدن بينى از ته است بعضى گفتهاند : خداى تعالى روز شنبه را بدين جهت سبت خوانده كه خداوند خلقت آسمانها و زمين را در روز يك شنبه شروع كرد و شش روز طول كشيد روز هفتم كه همان شنبه مىشود عمل خود را قطع كرد ، و بدين جهت روز شنبه را سبت خوانده .
و جمله « سبت فلان » به اين معنا است كه فلانى وارد در شنبه شد و در جمله « يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً » بعضى گفتهاند يعنى روز قطعشان از عمل ، و در معناى جمله « وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ »
هامش
( 1 ) سوره بقره ، آيه 130 .