از معنا نبوده است .
و جمله * ( « إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها » ) * كه در ذيل آيه است ، خلاصه اى است براى مفصلى كه در صدر آيه گذشت كه فرمود : * ( « إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ . . . » ) * و فائده اين خلاصه گيرى ، نگهدارى فهم شنونده است از اينكه دچار تشويش و گمراهى گردد ، و نيز اظهار عنايت است به اينكه مغفرت و رحمت همواره بعد از توبه است نظير آيه اى كه گذشت و مىفرمود : * ( « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * * ( « إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّه حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ » ) * .
اين آيه و ما بعدش به آيات حصر محرمات اكل در چهار چيز و حلال كردن غير آن متصل است ، و به عبارت ديگر اين آيه تا آخر چهار آيه بعدش به منزله تفصيل مطالب قبل است ، گويا گفته شده كه اين حال ملت و كيش موسى بود كه در آن حرام كرديم بر بنى اسرائيل پاره اى از طيبات را و اما اين كيش و مذهب كه ما به تو نازلش كرديم ، ملتى است كه ابتداء به ابراهيم داديم و او را برگزيده بسوى صراط مستقيمش هدايت نموديم و با آن ملت ، دنيا و آخرتش را اصلاح كرديم ، ملتى است معتدل و جارى بر طبق فطرت كه تنها طيبات در آن حلال و تنها خبائث در آن حرام شده ، و با به كار بستن آن خيراتى كه ابراهيم بدست آورد ، بدست مىآيد .
كلمه « امة » در جمله * ( « إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً » ) * بطورى كه راغب گفته قائم مقام جماعت در عبادت خدا است ، چنان كه مىگويند فلانى خودش به تنهايى يك قبيله است « 1 » .
اين كلام راغب بود كه قريب المعناى با روايت نقل شده از ابن عباس است « 2 » . بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : امت در اينجا به معناى امامى است كه به وى اقتداء مىشود . و بعضى « 4 » گفتهاند :
ابراهيم امتى بوده كه تا مدتى يك فرد داشته و آن هم خودش بوده ، چون تا مدتى غير از آن جناب فرد ديگرى موحد نبوده است .
* ( « قانِتاً لِلَّه حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ » ) * - كلمه « قانت » از قنوت است كه به معناى اطاعت و عبادت و يا دوام در آن دو است ، و كلمه « حنيف » از حنف است كه به معناى ميل از دو طرف افراط و تفريط ، به طرف وسط و اعتدال است .
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « امة » . .
( 2 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 249 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 250 .
( 4 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 249 .